Эконометриялық талдау: Қазақстан аймақтарындағы туристік сектордың даму детерминанттары

Мақалада Қазақстан аймақтарындағы туристік сектордың дамуына әсер ететін факторлардың кешенді эконометриялық зерттеу нәтижелері келтірілген. Жұмыстың өзектілігі аймақтық экономиканы әртараптандыру қажеттілігінен және кеңістіктік диспропорциялардың күшеюі жағдайында өсу ошақтарын анықтаудан туындайды. Әдіснамалық негіз ретінде 2001–2023 жж. үшін елдің 17 аймағы бойынша панелдік деректерді талдау қолданылды. Туристік қызметтер көлеміне негізгі әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштердің әсерін сандық бағалауға мүмкіндік беретін көптеген регрессиялық модель құрылды. Зерттеу нәтижелері Қазақстан аймақтарының дамуында айтарлықтай диспропорция бар екенін көрсетеді. Жоғары әлеуметтік-экономикалық даму деңгейі мен дамыған туристік инфрақұрылымы бар жетекші аймақтар, сондай-ақ өз әлеуетін ашу үшін басым назар мен инвестицияларды қажет ететін аймақтар анықталды. Регрессиялық модельдің нәтижелері туризмді дамыту детерминанттарын талдау үшін таңдалған айнымалылардың жеткіліктілігін растай отырып, модельдің жоғары түсіндірме қабілетін (R² = 0,824) көрсетеді. Халықтың тұтыну табыстары (β = 0,385, p < 0,001) және туристік инфрақұрылымды дамыту (β = 0,294, p < 0,001) ең маңызды оң әсерге ие екендігі анықталды. Сонымен қатар, әлеуметтік теңсіздік (β = -0,187, p < 0,001) және жұмыссыздық (β = -0,157, p < 0,001) статистикалық маңызды тежеуші әсер көрсетті. Зерттеудің практикалық маңыздылығы туризмді дамытудың аймақтық саясаты үшін халықтың табысын арттыру, инфрақұрылымдық даму және әлеуметтік-экономикалық диспропорцияларды азайту бойынша шараларды басымдықтауды қамтитын нақты ұсыныстарды әзірлеуде жатыр. Алынған нәтижелерді мемлекеттік басқару органдары Қазақстан аймақтарында кеңістіктік даму стратегияларын және туристік саланы қолдау бағдарламаларын қалыптастыру кезінде пайдалана алады.

1. Costa V., Costa C. Tourism, economic development and the corporate performance of the hospitality industry: аn empirical study of Portuguese tourism regions // European Journal of Tourism Research. 2024, no. 38, pp. 3816.

2. Turner R. Travel and tourism. Economic Impact 2023 World. London: WTO, 2023.

3. Baiburiev R., David L., Abdreyeva S., Zhakupova A., Artemyev A. Impacts of tourism activities on economy of Kazakhstan // GeoJournal of Tourism and Geosites. 2018. Vol. 22. No. 2. P. 480–488.

4. Nagalingam N. et al. Socio-economic impact of tourism on Sri Lanka: an indicator-based approach // ASEAN Journal on Hospitality and Tourism. 2023. Vol. 16. No.1. P. 1–16.

5. Krakover S. Tourism development – centres versus peripheries: the Israeli experience during the 1990s // International Journal of Tourism Research. 2004. Vol. 6. No. 2. P. 97–111.

6. Proenca S., Soukiazis E. Tourism as an economic growth factor: a case study for southern European countries // Tourism Economics. 2008. Vol. 14. No. 4. P. 791–806.

7. Wen J.J., Sinha C. The spatial distribution of tourism in China: Trends and impacts // Asia Pacific Journal of Tourism Research. 2009. Vol. 14. No. 1. P. 93–104.

8. Jiang M., DeLacy T., Mkiramweni N.P., Harrison D. Some evidence for tourism alleviating poverty / Annals of Tourism Research. 2011. Vol. 38. No. 3. P. 1181–1184.

9. Croes R. The role of tourism in poverty reduction: an empirical assessment // Tourism Economics. 2014. Vol. 20. No. 2. P. 207–226.

10. Li H., Chen J.L., Li G., Goh C. Tourism and regional income inequality: evidence from China // Annals of Tourism Research. 2016. Vol. 58. P. 81–99.

11. Göymen K. Tourism and governance in Turkey // Annals of Tourism Research. 2000. Vol. 27. No. 4. P. 1025–1048.

12. Seckelmann, A. Domestic Tourism – A Chance for Regional Development in Turkey // Tourism Management. 2002. Vol. 23. No. 1. P. 85–92.

13. Tosun C., Timothy D.J., Öztürk Y. Tourism Growth, National Development and Regional Inequality in Turkey // Journal of Sustainable Tourism. 2003. Vol. 11. Nos. 2–3. P. 133–161.

14. Zhang J. Spatial distribution of inbound tourism in China: Determinants and implications // Tourism and Hospitality Research. 2009. Vol. 9. No. 1. P. 32–49.

15. Kervankıran İ., Sert Eteman F. Turizm ve Bölgesel Gelişme: Türkiye’de İllerin Turizm Gelişmişlik Düzeylerinin Belirlenmesi // Ege Coğrafya Dergisi. 2020. Vol. 29. No. 2. P. 125–140.

16. Costa V., Costa C. Tourism, economic development and the corporate performance of the hospitality industry: an empirical study of Portuguese tourism regions // European Journal of Tourism Research. 2024. Vol. 38. Article 3816.

17. Jun Wen, Kozak M., Yang, S., Liu F. COVID-19: potential effects on Chinese citizens’ lifestyle and travel // Tourism Review. 2021. Vol. 76, No. 1. P. 74–87.

18. Zhang H., Yang Y. Is tourism growth able to shrink economic inequalities? A DSGE analysis // Annals of Tourism Research Empirical Insights. 2023. Vol. 4. Article 100089.

19. Garsous G., Corderi D., Velasco M., Colombo A. Tax Incentives and Job Creation in the Tourism Sector of Brazil’s SUDENE Area // World Development. 2017. Vol. 96. P. 87–101.

20. Adhuze O., Adewole A., Adeaga O. Infrastructure as Drivers for Economic Growth: A Way to advancing Tourism // International Journal of Latest Technology in Engineering, Management & Applied Science. 2023. Vol. XII. P. 86–93.

21. Zhang J. Spatial distribution of inbound tourism in China: Determinants and implications // Tourism and Hospitality Research. 2009. Vol. 9. No. 1. P. 32–49.

22. Wen J.J., Sinha C. The spatial distribution of tourism in China: Trends and impacts // Asia Pacific Journal of Tourism Research. 2009. Vol. 14. No. 1. P. 93–104.

23. LvZ. Deepening or lessening? The effects of tourism on regional inequality // Tourism Management. 2019. Vol. 72. P. 23–26.

24. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан. Статистика регионов Казахстана. 2024. URL: https://www.stat.gov.kz/ (дата обращения: 25.03.2025)

25. Информационная система «eQonaq». 2024. URL: https://eqonaq.kz/?lang=kz (дата обращения: 12.03.2025)

26. Министерство туризма и спорта Республики Казахстан. 2024. URL: https://www.gov.kz (дата обращения: 11.05.2025)