Кәсіпорын қызметінде экология аудиттің қажеттілігін ынталандыру және оның ұйымдастырылуын бақылау

Бүгінгі таңда мемлекет дамуы мен оның қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ететін негізгі фактор ретінде экологиялық аудит қажеттілігі мен экономикалық саяси даму факторын атап өтуге болады. Қазақстан Республикасында экологиялық мониторинг іс-шараларын «ҚР экология кодексі» талаптары негізінде іске асырады. Бұл кодексі экологиялық мониторинг сапасын жақсарту мен оған қойылатын талаптарға негіз­ делген. Экономиканың дамуына әртүрлі сала қызметтері әсер етсе, оның экологиялық тазалығы мен қор­ шаған ортаға әсерін – экологиялық аудиттің көмегімен тексеріп, оны жақсартуға болады. Жалпы өндіріс орындарын бақылау олардың экологиялық аудит есебін тексеру, мемлекеттік тараптан қадағалау жасау ар­ қылы іске асырылуы қажет. Экологиялық аудит қызметі сапасын жақсарту арқылы қоршаған ортаның әлеу­ меттік жағдайын ретке келтіруге болады. Ұсынылған мақаланың мақсаты – ҚР экологиялық аудиттің норма­ тивтік құжаттау стандарты талаптарын сақтау арқылы кешенді бағалау. Және де оның нәтижесінде қоршаған ортаның жақсарту мен осы сала бойынша туындайтын мәселелердің алдын алу бойынша ұсыныстар жасау болып табылады. Сондай-ақ экологиялық аудитті дамыту қоршаған ортаны қорғау арқылы ел экономикасына әсер ету болып табылады. Әрбір мемлекеттің саяси ұстанымы бұл, «жасыл экономиканы» сақтау. Себебі, экологиялық аудит бүкіл салаға әсерін тигізіп отыр. ҚР барлық кәсіпорындар өз қызметін іске асыру үшін қоршаған ортаны қорғау туралы заңға сәйкес өз қызметтерін жүргізеді. Сонымен қатар экологиялық аудит жүргізу арқылы айыппұл төлеудің алдын алу, қоршаған ортаға зиян тигізбеу және кейбір кездерде кәсі­ порынның жұмысын тоқтату мәселелерінің алдын алу. Әрине, заңнамаға жыл сайын өзгертулер мен толық­ тырулар енгізіліп отырады және оларды уақытылы ескеріп, оны реттеу қиынға соғып жатады. Осындай тәуекелдіктің алдын алу, тек экологиялық аудит жүргізу сапасын жақсарту мен оны дамытуды талап етеді. Сонымен қатар, экологиялық аудит жасыл экономиканың өсуінің негізгі факторы болып табылады. Сондықтан ұлттық деңгейде экологиялық аудитті кеңейтуге және дамытуға жәрдемдесу арқылы тұрақты экономикалық дамуға қол жеткізу үшін қажетті жағдайлар жасалады.

1. Қазақстан Республикасының «Экология кодексі» Қазақстан Республикасының 2021 жылғы 2 қаң­ тардағы № 400-VI ҚРЗ Кодексі. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K2100000400

2. ҚР Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы кодексі (Салық кодексі). URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1700000121

3. ISO 14001:2015 Environmental Management Systems – Requirements with Guidance for Use. International Organization for Standardization, 2015. URL: https://www.iso.org/iso-14001-environmentalmanagement.html

4. European Commission. Eco-Management and Audit Scheme (EMAS). URL: https://ec.europa.eu/environment/emas/

5. Lu H. ISO 14001 as a quasi-natural experiment: Impacts on firm-level performance and compliance // Business Strategy and the Environment. 2025. Vol. 34. No. 2. P. 456–472.

6. Габдинова В.Р. Развитие инструментария учета затрат с экологической компонентой на производственных предприятиях // Экономические и гуманитарные науки. – 2021. – № 8. – С. 38–48.

7. Масленникова И.С., Кузнецов Л.М. Экологический аудит: учебник и практикум для вузов. – 3-е изд. – М.: Юрайт, 2025. – С. 85.

8. Экологические отчеты сдаются в новой ИС с 10 февраля 2025 г. URL: https://uchet.kz/news/ekologicheskie-otchety-budut-prinimatsya-v-novoy-is-s-10-fevralya-2025-goda/

9. Comoglio C., Bottero M., Rigamonti L. EMAS and hydropower: environmental auditing and sustainability assessment in the Italian hydroelectric sector // Journal of Cleaner Production. 2023. Vol. 421. Article 138765.

10. Yu D., Zhang X. Audit of officials’ natural resource accountability and green total factor productivity: еvidence from China // Journal of Environmental Management. 2024. P. 355.

11. ҚЕХС (IFRS) S1 және ҚЕХС (IFRS) S2. URL: https://data.tedo.ru/esg/TeDo_IFRSS1_and_S2_QA.pdf

12. Бегеева Г.Ж., Иманбаева З.О. Экологический учет в Казахстане: проблемы становления и развития. URL: https://scienceforum.ru/2018/article/2018002334utm_source=chatgpt.com

13. Қорабаев Б.С., Абдрахманова Н.Б. Экологиялық есептілік: қаржылық есептіліктегі маңызы мен әдістемесі // Қозыбаев атындағы СҚМУ Хабаршысы. – 2020. – № 1(46). – Б. 108–116.

14. Тайгашинова К.Т. Проблемы формирования и развития экологического учета и аудита.Теория и практика: монография. – Алматы: ТОО «Жания-Полиграф», 2022. – 379 с.

15. Ахметова А., Сапарбекова З. Экологиялық аудит және жасыл экономикалық өсім: SEM негізіндегі зерттеу (Қазақстан) // Central Asian Journal of Environmental Studies. – 2025. – Т. 12. – № 1. – Б. 44–59.

16. Аманжолова Б.А., Фрибус Н.В. Перспективы развития теоретико-методологических основ экологического учета // Международный бухгалтерский учет. – 2015. – № 9(351). – С. 15–22.

17. Сраилова Г.Н. Экологиялық аудиттің лицензиялау жүйесі мен тәуелсіздігін қамтамасыз ету мәселелері // Қаржы және есеп. – 2016. – № 3(27). – Б. 88–95.

18. Хан Ф. Что такое экологический учет? URL: www https://sigmaearth.com/ru/what-is-environmentalaccounting

19. Қоршаған орта статистикасы URL: www https://stat.gov.kz/industries/environment/stat-eco/

20. Ratel Media Штрафы на 14 млрд тенге за нарушение экологического законодательства наложены в Казахстане // Ratel Media. URL: https://ratel.kz/kaz/shtrafy_na_14_mlrd_tenge_za_narushenie_ekologicheskogo_zakonodatelstva_nalozheny_v_kazahstane?utm_source=chatgpt.com

21. АО «АК Алтыналмас»: официальный сайт. URL: https://www.altynalmas.kz/

22. Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрінің 2005 жылғы 8 желтоқсандағы № 331 бұйрығы. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/V050004002

23. Струкова М.Н., Струкова Л.В. Экологический менеджмент и аудит: учебное пособие. – Екатеринбург: Издательство Уральского университета, 2016. URL: https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/40632/1/978-5-7996-17492016.pdf

24. IAS 37 Provisions, Contingent Liabilities and Contingent Assets. URL: https://www.iasplus.com/en/standards/ias/ias37

25. IAS 16 Property, Plant and Equipment. URL: file:///C:/Users/Admin7/Downloads/ias16%20(1).html