Ет өнімдерін экспорттаудың қаржылық детерминанттары мен стратегиясы: Түркістан облысының мысалында

Бұл мақала Қазақстан экономикасының экспорттық бағдарын күшейту және агроөнеркәсіптік кешенді трансформациялау жағдайында Түркістан облысының ет саласының экспорттық әлеуетін қалыптастыратын факторларды кешенді зерттеуге арналған. Зерттеудің өзектілігі ұлттық экономиканы әртараптандырудағы аграрлық экспорттың стратегиялық рөлімен, ет және халал өнімдеріне сыртқы сұраныстың артуымен, сондай-ақ өңірлік өндірушілердің халықаралық нарықтардағы бәсекеге қабілеттілігін арттыру қажеттілігімен айқындалады. Зерттеудің мақсаты – өңірдің ет саласының экспорттық дамуына ықпал ететін қаржылық, институционалдық, өндірістік және инфрақұрылымдық детерминанттарды анықтау және жүйелеу. Зерттеу барысында жүйелік, институционалдық және салыстырмалы тәсілдер, сондай-ақ 2013–2025 жылдардағы панельдік деректерге негізделген эконометриялық талдау әдістері қолданылды, бұл зерттелетін үдерістерді кешенді әрі сенімді бағалауға мүмкіндік берді. Зерттеудің ғылыми маңыздылығы ет экспортының дамуына әсер ететін қаржылық тетіктердің, институционалдық ортаның және өндірістік-инфрақұрылымдық параметрлердің өзара байланысын көрсететін интеграцияланған аналитикалық модельді қалыптастырумен сипатталады. Алынған нәтижелер субсидиялар, инвестициялық белсенділік, өндіріс көлемдері мен валюталық факторлардың экспорт динамикасына статистикалық тұрғыдан елеулі әсер ететінін, ал несиелік ресурстардың жоғары құны тежеуші фактор болып қала беретінін көрсетеді. Зерттеудің практикалық маңыздылығы қаржыландыру тетіктерін жетілдіруге, өңдеу және логистикалық инфрақұрылымды жаңғыртуға, кооперацияны дамытуға және жеткізу тізбектерін цифрландыруға бағытталған қолданбалы ұсынымдарды әзірлеумен айқындалады. Зерттеу нәтижелері мемлекеттік аграрлық саясатты, АӨК-ті дамытудың өңірлік бағдарламаларын және экспорттық стратегияларды қалыптастыруда пайдаланылуы мүмкін.

1. Chaney T. Liquidity constrained exporters // Journal of Economic Dynamics and Control. 2016. Vol. 72. P. 141–154.

2. Manova K. Credit constraints, heterogeneous firms, and international trade // Review of Economic Studies. 2013. Vol. 80. No. 2. P. 711–744.

3. Delgado C., Rosegrant M., Steinfeld H., Ehui S., Courbois C. Livestock to 2020: The Next Food Revolution. Washington, DC, IFPRI. 1999, 83 p.

4. OECD–FAO. OECD–FAO Agricultural Outlook 2023–2032. Paris: OECD Publishing. 2023, 359 p.

5. Coppola A., Fernholz F., Geis A. The role of export credit agencies in agricultural trade // Food Policy. 2020. Vol. 93. Article 101879.

6. Swinnen J.F.M., Gow H.R. Agricultural credit problems and policies during the transition to a market economy // Food Policy. 1999. Vol. 24, No. 1. P. 21–47.

7. Pomfret R. Kazakhstan’s agriculture after two decades of independence // Central Asian Survey. 2013. Vol. 32, No. 1. P. 52–65.

8. Petrick M., Wandel J., Karber K. Rediscovering the virgin lands: Agricultural investment and rural livelihoods // World Development. 2013. Vol. 43. P. 164–179.

9. Beef + Lamb New Zealand. Export Performance and Market Access Report. Wellington: Beef + Lamb New Zealand, 2020. URL: https://beeflambnz.com/sites/default/files/content-pages/BLNZ-AR-2020.pdf (accessed: 25.12.2025)

10. Morris M., Binswanger-Mkhize H.P., Byerlee D. Awakening Africa’s Sleeping Giant: Prospects for Commercial Agriculture in the Guinea Savannah Zone and Beyond. Washington, DC: World Bank Publications. 2009. 200 p. URL: https://openknowledge.worldbank.org/bitstreams/928a25fc-387e-53b8-b8a3-dc44e1bb3669/download (accessed: 25.12.2025)

11. Asian Development Bank. Agriculture Development in Central Asia: Strategy and Investment Priorities. Manila: Asian Development Bank, 2021. URL: https://www.adb.org/publications (accessed: 25.12.2025)

12. FAO. Investment Requirements for Sustainable Food Systems in Central Asia. Rome: Food and Agriculture Organization, 2022. URL: https://openknowledge.fao.org (accessed: 25.12.2025)

13. Hobbs J.E. Food supply chains during the COVID-19 pandemic // Canadian Journal of Agricultural Economics. 2020. Vol. 68. No. 2. P. 171–176.

14. Примжарова К.К., Таспенова Г.А., Конырбеков М.Ж. Методы совершенствования инновационной деятельности организаций сельскохозяйственного консультирования и модель кластера АПК Казахстана // Статистика, учет и аудит. – 2017. – № 1. – С. 114–122.

15. Министерство сельского хозяйства Республики Казахстан. Отчет о реализации Концепции развития агропромышленного комплекса Республики Казахстан на 2021–2030 годы по итогам 2024 года. – 2025. – 8 с. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/moa/documents/details/832352?lang=ru (дата обращения: 25.12.2025)

16. Есполов Т.И., Бельгибаев А.К. Развитие животноводства в южных регионах Казахстана: проблемы и перспективы // Вестник сельскохозяйственной науки Казахстана. – 2020. – № 5. – С. 112–125.

17. Министерство сельского хозяйства Республики Казахстан. Национальный проект развития агропромышленного комплекса на 2021–2025 годы. – Нур-Султан, 2021. – 9 c. URL: https://agrardialog-kaz.de/wp-content/uploads/2022/11/National-Projekt-AG-21-25_en.pdf (дата обращения: 25.12.2025)