Тәуекелге бағдарланған талдау негізінде Орталық Азия елдерінің «5+1» форматтары аясындағы экономикалық ынтымақтастығын кеңейту перспективалары

Мақалада Орталық Азия елдерінің «5+1» форматтарындағы экономикалық ынтымақтастығының ерекшеліктері, тәуекелдері және оны кеңейту перспективалары қарастырылады. Бұл формат бес аймақтық мемлекеттің (Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Түрікменстан) бір сыртқы серіктеспен (АҚШ, Қытай, Ресей, ЕО, Жапония) өзара іс-қимыл жасауын көздейтін халықаралық ынтымақтастық моделі болып табылады. Қазіргі жағдайда аталған форматтар Орталық Азияны әлемдік экономикаға интеграциялаудың маңызды құралына айналуда. Олардың икемді және әлсіз институционалданған сипаты бір жағынан бейімделгіштікті арттырса, екінші жағынан геосаяси, инфрақұрылымдық, институционалдық және климаттық факторларға осалдықты күшейтеді. Сонымен қатар, осы институционалдық ерекшелік тәуекелдерді жүйелі басқару жағдайында экономикалық ынтымақтастықты кеңейту мен тереңдету үшін елеулі әлеует қалыптастырады. Зерттеудің мақсаты – институционалдық тәсілді, SWOT-талдау әдістерін және тәуекелдерді картаға түсіруді қолдану негізінде әлеуетті қауіп-қатерлер мен тәуекелдерді жүйелеу және бағалау арқылы Орталық Азия елдерінің «5+1» форматтарындағы экономикалық ынтымақтастығын кеңейту перспективаларын айқындау. Жұмыста ынтымақтастықтың тұрақтылығына әсер ететін негізгі факторлар талданып, тәуекелдер олардың экономикалық табиғаты, іске асу ықтималдығы және әсер ету дәрежесі бойынша жіктеледі, сондай-ақ анықталған тәуекелдерді сауда, инвестициялар, көлік-логистика, энергетикалық инфрақұрылым және ESG-күн тәртібі салаларындағы стратегиялық даму бағыттарына айналдыру мүмкіндігі негізделеді. Зерттеудің ғылыми маңыздылығы «5+1» форматтарын талдаудың тәуекелге бағдарланған және бір мезгілде перспективалық бағдарланған моделін қалыптастыруымен айқындалады, себебі бұған дейін бұл форматтар негізінен саяси-дипломатиялық тұрғыда қарастырылып келген. Жұмыс халықаралық экономикалық ынтымақтастықтың гибридті формалары туралы теориялық түсініктерді кеңейтіп, тәуекелдердің тек осалдық көзі ғана емес, сонымен қатар аймақтың экономикалық дамуына жаңа серпін беретін фактор бола алатынын көрсетеді. Зерттеудің практикалық маңыздылығы оның нәтижелерін сыртқы экономикалық саясатты әзірлеуде, көлік-логистикалық ынтымақтастықты кеңейту бағдарламаларын қалыптастыруда, техникалық стандарттарды үйлестіруде, кедендік рәсімдерді цифрландыруда және ESG қағидаттарын Орталық Азия елдері мен олардың сыртқы серіктестерінің бірлескен экономикалық бастамаларына енгізуде пайдалануға болатынымен байланысты.

1. Laruelle M., Peyrouse S. Regional Integration in Central Asia: Actors, Interests and Institutions // Europe-Asia Studies. 2012. Vol. 64. No. 1. Р. 1–25.

2. Mukhtarova K., Konuspayev Y., Makasheva K., Shakirov K. Kazakhstan’s position in the economic cooperation with other countries of Central Asia // Central Asia and the Caucasus. 2021, vol. 22, no. 2, pp. 110–121. URL: https://www.ca-c.org/index.php/cac/article/view/710 (accessed: 11.01.2026)

3. Krapohl S., Vasileva-Dienes A. The Region that Isn’t: China, Russia and the Failure of Regional Integration in Central Asia // Asia Europe Journal. 2020, vol. 18, no. 3, pp. 347–366. URL: https://doi.org/10.1007/s10308-019-00548-0

4. Cooley A. Great Games, Local Rules: The New Great Power Contest in Central Asia. New York: Oxford University Press. 2012, pp. 85–112.

5. Zavyalova E., Studenikin N., Starikova E. Business Participation in Implementation of Socially Oriented Sustainable Development Goals in Countries of Central Asia and the Caucasus Region // Central Asia and the Caucasus. 2018, vol. 19, no. 2, pp. 56–63. URL: https://doi.org/10.37178/ca-c.18.2.07

6. Ashurov S., Othman A.H.A., Rosman R.B., Haron R.B. The Determinants of Foreign Direct Investment in Central Asian Region: A Case Study of Tajikistan, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Turkmenistan and Uzbekistan (A Quantitative Analysis Using GMM) // Russian Journal of Economics. 2020, vol. 6, no. 2, pp. 162–176. URL: https://doi.org/10.32609/j.ruje.6.48556

7. UNCTAD. UNCTADstat: Foreign Direct Investment Database. URL: https://unctadstat.unctad.org (accessed: 11.01.2026)

8. World Bank. World Development Indicators: Central Asia (TJ, UZ, KZ, TM, KG). URL: https://data.worldbank.org (accessed:15.12.2025)

9. Жильцов С.С. Роль транспортных коридоров в развитии Центральной Азии // Проблемы постсоветского пространства. – 2024. – № 3(11). – С. 188–197. URL: https://doi.org/10.24975/2313-8920-2024-11-3-188-197

10. International Monetary Fund. Direction of Trade Statistics (DOTS). URL: https://data.imf.org (accessed:10.01.2026)

11. Султанова Л.Ш. Устойчивый рост стран Центральной Азии: возможности и перспективы // Экономика: стратегия и практика. – 2025. – № 1(20). – С. 75–89. URL: https://doi.org/10.51176/1997-9967-2025-1-75-89

12. Dissyukov A. Central Asia Plus Japan Dialogue: From Idea to Implementation // Journal of International and Advanced Japanese Studies. 2019, vol. 11, pp. 1–21. URL: https://doi.org/10.15068/00154859

13. Dadabaev T. Japan’s Search for Its Central Asian Policy: Between Idealism and Pragmatism // Asian Survey. 2013, vol. 53, no. 3, pp. 506–532. URL: https://doi.org/10.1525/as.2013.53.3.506

14. Ministry of Foreign Affairs of Japan. Central Asia plus Japan Dialogue: Summit Meeting (20 December 2025). URL: https://www.mofa.go.jp (accessed: 15.01.2026)

15. Council of the European Union. Joint Press Release following the EU–Central Asia Summit (04 April 2025). URL: https://www.consilium.europa.eu (accessed: 11.01.2026)

16. World Bank. The Middle Trade and Transport Corridor: Policies and Investments to Triple Freight Volumes and Halve Travel Time by 2030. URL: https://www.worldbank.org/en/region/eca/publication/middletrade-and-transport-corridor (accessed: 01.12.2025)

17. UNCTAD. World Investment Report 2024: Investment Facilitation and Digital Government. URL: https://unctad.org/publication/world-investment-report-2024 (accessed: 25.12.2025)

18. China Daily. China-Central Asia Collaboration a Necessity. URL: https://www.chinadaily.com.cn/a/202506/16/WS684f4eeaa310a04af22c65ae.html (accessed: 11.01.2026)

19. The Astana Times. Kazakhstan Leads Central Asia in FDI, Stands Out in Greenfield Investment, Latest UN Report Says. URL: https://astanatimes.com/2025/06/kazakhstan-leads-central-asia-in-fdi (accessed: 11.01.2026)

20. Geopolitical Monitor. The Middle Corridor: A Route Born of the New Eurasian Geopolitics. URL: https://www.geopoliticalmonitor.com/the-middle-corridor-a-route-born-of-the-new-eurasian-geopolitics/ (accessed: 11.01.2026)

21. UNCTAD. Developing Asia: Mixed Picture for Foreign Investment in 2024. URL: https://unctad.org/press-material/developing-asia-mixed-picture-foreign-investment-2024 (accessed: 11.01.2026)

22. Asia House. The Middle Corridor: The Future of Central Asian Growth and Cooperation. URL: https://www.asiahouse.org/2025/07/20/the-middle-corridor-the-future-of-central-asian-growth-and-cooperation/ (accessed: 11.01.2026)