Қазақстан республикасындағы өнеркәсіптік кәсіпорындарды ESG трансформациялау үшін бизнес-модельді жобалау

Бұл зерттеуде жаһандық бәсекелестік пен ғылыми-техникалық прогрестің күшеюі жағдайында Қазақстан Республикасындағы өнеркәсіптік дамудың қазіргі үрдістері, тұрақты даму мәселелерін шешу және жасыл экономика тетіктерін құру қарастырылады. Өнеркәсіптік кәсіпорындардың жаһандық тұрақтылық мәселелеріне жауап беретін бизнес-модельге көшуіне ерекше назар аударылады. Зерттеудің мақсаты – негізгі ESG факторларын (қоршаған орта қағидаттары, әлеуметтік қағидаттар және басқару қағидаттары) әзірлеу арқылы кіріс пен пайдалықтың артуын күтетін өнеркәсіптік кәсіпорын үшін әмбебап бизнес-модельді әзірлеу. Зерттеуде жаңа экономикалық және ұйымдастырушылық тәсілдерді қамтитын өнеркәсіптік кәсіпорын үшін инновациялық бизнес-модель ұсынылады. Бұл жаңа экономикалық тәсілдерге өндірісті платформаға негізделген экологияландыру және өнеркәсіптік кәсіпорынның әлеуметтік және корпоративтік жүйелерін қайта құруды қоса алғанда, ESG факторларына прогрессивті инвестициялық басымдықтар кіреді. Жаңа ұйымдастырушылық тәсілдерге басқару жүйесін реформалау, процеске негізделген тәсілге және барлық бизнес-процестердің тиімді өзара әрекеттесуіне негізделген инновациялық ұйымдастырушылық және басқару құрылымдарына кезең-кезеңімен көшу кіреді. Басқару жүйесін реформалау ESG трансформация процестерін белсендіруге бағытталған халықаралық стандарттарға негізделген. Зерттеудің ғылыми және тәжірибелік маңызы бар. Онда өнеркәсіптік кәсіпорындардың өндірістік және бизнес операцияларында ESG қағидаттарына көшу үрдістерін сипаттайтын жаңа ғылыми деректер, сондай-ақ өнеркәсіптің бәсекелестік артықшылықтарын арттырудың мәселелік және мақсатты бағыттары анықталды. Бұл деректер тұрақты дамудың теориялық және әдіснамалық негіздерін қалыптастыруға ықпал етеді. Зерттеудің тәжірибелік маңыздылығы ұсынылған бизнес-модельді өнеркәсіптік кәсіпорындардың өндірістік және бизнес операцияларында қолдануда жатыр, бұл олардың ESG қағидаттарына көшуін айтарлықтай жеделдетеді және халықаралық бәсекелестік жағдайында тұрақты өнеркәсіптік даму үшін оңтайлы жағдайлар жасайды. Зерттеу нәтижелері макро және мезоэкономикалық деңгейлерде мемлекеттік өнеркәсіптік даму саясатын іске асыруда қолданылатын болады.

1. Koprivnjak T., Oberman S.P. Business Model as a Base for Building Firms’ Competitiveness // Sustainability. 2020, no. 12(21), 9278. DOI: https://doi.org/10.3390/su12219278

2. Zott C., Amit R., Massa L. The Business Model: Recent Developments and Future Research // Journal of Management. 2011, no. 37(4). DOI: https://doi.org/10.1177/014920631140626

3. Kupczyk T., Dewalska-Opitek A., Witczak O., Budziński M., Kalita D. Business Model Canvas Application in Start-up Stage Business Developments – Constraints and Challenges // European Research Studies Journal. 2024, no 46, pp. 921–940. URL: file:///Users/alexey-pvl/Downloads/Business%20Model%20Canvas%20Application%20in%20Start-up%20Stage%20Business%20Developments%20-%20Constraints%20and%20Challenges%20(1).pdf (accessed: 25.12.2025)

4. ESGreportingrequirementsbyindustryfor2025.SustainableDevelopmentResearchPlatform«Pulsora». URL: https://www.pulsora.com/blog/esg-reporting-requirements-by-industry (accessed: 25.12.2025)

5. Fan X., Guo Q., Bai X. The Impact of Green Transformation on ESG Performance in Manufacturing Enterprises: Empirical Evidence from Listed Companies in China // Sustainability. 2025, no. 17(24), 10911. DOI: https://doi.org/10.3390/su172410911

6. Статистика промышленного производства. Бюро национальной статистики. URL: https://stat.gov.kz/ru/industries/business-statistics/stat-industrial-production/ (дата обращения: 25.12.2025)

7. Статистика окружающей среды. Бюро национальной статистики. URL: https://stat.gov.kz/ru/industries/environment/stat-eco/ (дата обращения: 25.12.2025)

8. Демографический ежегодник Казахстана. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан. Астана. 2025, 272 с.

9. Социальная ответственность. АО Национальная компания «КазМунайГаз». URL: https://ar2023.kmg.kz/ru/strategic-report/ensuring-sustainable-development/social-responsibility (дата обращения: 25.12.2025)

10. Социальная политика. АО Евразийская корпорация энергетических ресурсов «ERG». URL: https://www.erg.kz/ru/projects/social (дата обращения: 25.12.2025)

11. Социальная ответственность. АО «Qarmet». URL: https://qarmet.kz/ru/ (дата обращения: 25.12.2025)

12. Корпоративное управление в Казахстане. Информационно-аналитический обзор. Национальный совет по корпоративному управлению. URL: https://nccg.ru/assets/files/obzori/ku-kazahstan.pdf (дата обращения: 25.12.2025)

13. ISO: Global standards for trusted goods and services. International Organization for Standardization. URL: https://www.iso.org/standards.html (accessed: 25.12.2025)

14. Norain A. The Essential Guide to ISO Standards in Business Management. Sprintzeal Americas Inc., 2024. URL: https://www.sprintzeal.com/blog/iso-standards-in-business-management# (accessed: 25.12.2025)

15. Sever S.D., Tok E., Latif A.S. Sustainable Development Goals in a Transforming World: Understanding the Dynamics of Localization // Sustainability. 2025, no. 17(6), 2763. DOI: https://doi.org/10.3390/su17062763

16. Ibert O., Oechslen A., Repenning A., Schmidt S. Platform ecology: A user-centric and relational conceptualization of online platforms // Global Networks. 2022, no. 22, pp. 564–579. DOI: https://doi.org/10.1111/glob.12355

17. Sandip Mukhopadhyay S., Whalley J., Pandey R., Ranganathan V. Platform ecosystem research in the technology and innovation management discipline: a multi-method literature review // Benchmarking: An International Journal. 2024, no. 31(5). DOI: https://doi.org/10.1108/BIJ-09-2022-0573