Қазақстанның аөк-дегі айналмалы экономика индикаторларын бағалау және өлшеу: шетелдік тәжірибе және әдістемелік тәсілдер

Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік кешенін орнықты даму жағына трансформациялау жағдайында айналмалы экономиканың сандық өлшенетін индикаторлары жүйесін қалыптастыру ерекше өзекті болыпотыр. Аграрлық өндірістің циркулярлық деңгейін бағалаудың бірыңғай әдістемелік тәсілдерінің болмауы мониторинг, өңіраралық салыстырмалылық және басқару шешімдерін негіздеу мүмкіндіктерін айтарлықтай шектейді. Мақаланың мақсаты айналмалы экономиканы бағалаудың шетелдік әдістемелік тәсілдерін талдау және Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешеніндегі айналмалы процестерді өлшеудің бейімделген құралдарын әзірлеу болып табылады. Зерттеуде жүйелік талдау, салыстырмалы шолу, индексті модельдеу және сараптамалық бағалау әдістері қолданылды. Еуропалық комиссияның, Ellen MacArthur Foundation, BEROC әдістемелерін қоса алғанда, индикаторлардың халықаралық жүйелері, сондай-ақ KPI-Бизнестің айналымын бағалау тәсілдері жалпыланған. Қазақстанның солтүстік өңірлерінің агроөнеркәсіптік кешендері бойынша шетелдік тәжірибе мен авторлық есеп айырысу нәтижелері негізінде тұйық өндірістік циклдердің экономикалық, экологиялық және әлеуметтік әсерлерін көрсететін индикаторлардың интеграцияланған жүйесі ұсынылды. Айналмалы экономика қағидаттарын цифрлық және үнемді құралдармен интеграциялау ауыл шаруашылығы өндірісінің тұрақтылығы мен бәсекеге қабілеттілігін арттырудың негізгі факторы ретінде қарастырылады. Сондай-ақ, жұмыста әртүрлі масштабтағы кәсіпорындар деңгейінде осы тәсілдерді тиімді енгізуге ықпал ететін инновациялық экожүйені қалыптастыру бағыттары көрсетілген. Зерттеудің ғылыми жаңалығы Қазақстан ауыл шаруашылығының биологиялық және маусымдық ерекшелігіне бейімделген және LCA және ESG-бағалау әдістерін интеграциялауға негізделген АӨК айналымының жиынтық индексін әзірлеу болып табылады. Нәтижелердің практикалық маңыздылығы оларды мемлекеттік аграрлық саясатты қалыптастыру, салалық бағдарламаларды әзірлеу және айналмалы экономика мониторингінің құралдарын енгізу кезінде пайдалану мүмкіндігімен айқындалады.

1. Geissdoerfer M., Savaget P., Bocken N.M.P. The Circular Economy – A new sustainability paradigm? // Journal of Cleaner Production. 2017. Vol. 143. Р. 757–768.

2. Murray A., Skene K., Haynes K. The Circular Economy: An interdisciplinary exploration // Business Strategy and the Environment. 2017, vol. 26(3), pp. 369–380.

3. Blomsma F., Brennan G. The emergence of circular economy // Journal of Industrial Ecology. 2017, vol. 21(3), pp. 603–614.

4. Kirchherr J., Reike D., Hekkert M. Conceptualizing the circular economy // Resources, Conservation & Recycling. 2017, vol. 127, pp. 221–232.

5. Bocken N.M.P., Short S., Rana P., Evans S.Aliterature review on circular economy // Journal of Industrial Ecology. 2016, vol. 20(3), pp. 542–558.

6. OECD. Business Models for the Circular Economy. Paris, 2019.

7. Geng Y., Sarkis J. Measuring circular economy performance // Resources, Conservation & Recycling. 2019, vol. 143, pp. 153–155.

8. Saidani M., Yannou B., Leroy Y., Cluzel F. A taxonomy of circular economy indicators // Journal of Cleaner Production. 2019, vol. 207, pp. 542–559.

9. World Bank. Sustainable Agriculture and Circular Economy. Washington, 2021.

10. FAO. Circular Economy in Agriculture. Rome, 2020.

11. Ellen MacArthur Foundation. Circularity Indicators. 2015. URL: https://www.ellenmacarthurfoundation.org/material-circularity-indicator (accessed: 15.01.2025)

12. European Commission. Monitoring framework for the circular economy. Brussels, 2020. URL: https://ec.europa.eu/eurostat/web/circular-economy/monitoring-framework (accessed: 15.01.2025)

13. Eurostat. Circular economy indicators. Luxembourg, 2023. URL: https://ec.europa.eu/eurostat/web/circular-economy (accessed: 15.01.2025)

14. Linder M., Sarasini S., van Loon P. A metric for quantifying product-level circularity // Journal of Industrial Ecology. 2017, vol. 21(3), pp. 545–558.

15. Korhonen J., Honkasalo A., Seppälä J. Circular economy: The concept and its limitations // Ecological Economics. 2018, vol. 143, pp. 37–46.

16. BEROC. Circular Economy in Transition Economies. Minsk, 2021.

17. Агентство по стратегическому планированию и реформам РК. Индикаторы устойчивого развития. – Астана, 2022.

18. Министерство сельского хозяйства Республики Казахстан. Государственная программа развития АПК. – Астана, 2023. 19 UNEP. Measuring circular economy. Nairobi, 2020.