Ауыл шаруашылық өнім өндірудің рентабельділік деңгейін бағалаудың мәселелері

Ауыл шаруашылығы өнімінің рентабельділігі түпкілікті өнімді алу үшін жер, еңбек және қаржы ресурстарының қаншалықты тиімді пайдаланылғанын көрсетеді. Алайда экономикалық тиімділікті талдаудың және болжаудың дәстүрлі әдістері көбінесе қазіргі ауыл шаруашылығы процестерінің күрделілігі мен жанжақтылығын ескермейді. Ауыл шаруашылығы белгісіздіктің жоғары деңгейімен және ауа райы жағдайлары, нарықтық ауытқуларжәне технологиялық өзгерістер сияқты көптеген факторларға тәуелділігімен сипатталады. Осыған байланысты ауыл шаруашылығы өнімдерінің рентабельділік деңгейін бағалау, талдау және болжау әдістемесін жетілдіру қажеттілігі туындады. Осы мақалада қойылған мақсат – ол ауыл шаруашылығы өндірісінің тиімділігін бағалаудың заманауи мәселелерін зерттеу және өнімнің рентабельділігі негізінде оны болжау. Мақсатқа сәйкес абстрактілі-логикалық және салыстырмалы әдістерді қолдану арқылы келесі зерттеу міндеттері қарастырылды: «өндіріс тиімділігі» түсінігі мен оның көрсеткіштерінің мазмұнын талқылаудың теориялық тәсілдерін жалпылау; болжау әдістемесін зерттеу, атап айтқанда, ауыл шаруашылығы өндірісінің тиімділігін болжау. Жүргізілген рентабельділіктің факторлық талдауы негізінде ауылшаруашылық өнімдерінің жекелеген түрлерінің өндірісінің тиімділігінің болжамы негізделіп, ұсынылып отырған шаралар бағаланды. Ауыл шаруашылығы кәсіпорындары қызметінің рентабельділік деңгейін барабар бағалау әдістемесі оларға мемлекеттік қаржылық қолдау көрсету өлшемдерінің бірі ретінде пайдаланылуы мүмкін.

1. Акпантаева Н.С. Статистические методы оценки рентабельности деятельности сельскохозяйственного предприятия // Разработка стратегии социальной и экономической безопасности государства: сборник статей по материалам V Всероссийской (национальной) научно-практической конференции / под общ. ред. С.Ф. Сухановой. – 2019. – С. 108–114.

2. Рыкова И.Н., Юрьева А.А., Морина В.А. Оценка себестоимости и рентабельности производства пшеницы в Российской Федерации // Вестник НГИЭИ. – 2022. – № 8(135). – С. 87–103.

3. Salah A., Çağlar D., Zoubi K. The Impact of Production and Operations Management Practices in Improving Organizational Performance: The Mediating Role of Supply Chain Integration // Sustainability. 2023. Vol. 15. No. 20. Art. 15140.

4. Agnus Baby, Md Aslam Mia, Anwar Allah Pitchay. A Systematic Review of Financial Performance in the Manufacturing Industry // Future Business Journal. 2024. Vol. 10. No. 1. Art. 70. URL: https://doi.org/10.1186/s43093-024-00353-1 (accessed: 09.10.2025)

5. Pérez-Gómez P., Arbelo-Pérez M., Arbelo A. Profit Efficiency and Its Determinants in Small and Medium-Sized Enterprises in Spain // BRQ Business Research Quarterly. 2018.

6. Райзберг Б.А., Лозовский Л.Ш., Стародубцева Е.Б. Современный экономический словарь. – 6-е изд., перераб. и доп. – Москва: ИНФРА-М, 2022. – 512 с. URL: https://znanium.com/catalog/product/1845135 (дата обращения: 05.08.2025)

7. Шеремет А.Д. Анализ и диагностика финансово-хозяйственной деятельности предприятия: учебник. – 2-е изд., доп. – Москва: ИНФРА-М, 2019. – 374 с.

8. Савицкая Г.В. Комплексный анализ хозяйственной деятельности предприятия: учебник. – 7-е изд., перераб. и доп. – Москва: Инфра-М, 2024. – 607 с.

9. Быкова Н.Н. Понятие рентабельности предприятия // Молодой ученый. – 2016. – № 29(133). – С. 372–374. URL: https://moluch.ru/archive/133/37276/ (дата обращения: 03.07.2025)

10. Никулина А.Н. Цели и задачи анализа прибыльности и рентабельности предприятия // Механизм обеспечения конкурентоспособности и качества экономического роста региона в условиях модернизации экономики: сборник статей Международной научно-практической конференции. – 2018. – С. 161–164.

11. Агентство по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан. Бюро национальной статистики. – 2025. URL: https://new.stat.gov.kz/ (дата обращения: 13.08.2025)

12. Мануйленко В.В., Садовская Т.А. Управление прибылью организации: учебное пособие / под науч. ред. В.В. Мануйленко. – Москва: Финансы и статистика, 2021. – 312 с. URL: https://znanium.com/catalog/product/1479107 (дата обращения: 21.07.2025)

13. Эпштейн Д. Рентабельность сельскохозяйственных предприятий России // АПК: Экономика и управление. – 2018. – № 8. – С. 35–38.

14. Зиярова А.Л. Факторный анализ рентабельности сельскохозяйственного производства // Вестник Алтайской академии экономики и права. – 2018. – № 7. – С. 47–51.

15. Dragana T., Beba M., Dragan M., Bojan M., Danilo Đ., Tihomir N. Profitability Determinants of Small Agricultural and Food Companies in the Republic of Serbia // Custos e Agronegocio. – 2022. – Vol. 18. № 3. – P. 124–145. URL: https://www.scopus.com/record/display.uri?eid=2-s2.0-85150285574 (accessed: 09.11.2025)