Агроөнеркәсіп кешеніндегі бизнес-үрдістерді бюджеттеудің есептік-талдамалық қамтамасыз етілуінің заманауи тәсілдері

Экономиканы цифрландыру және агроөнеркәсіп кешені (АӨК) кәсіпорындарын басқару тиімділігі талаптарының жоғарылауы жағдайында бизнес-үрдістерді бюджеттеуді есеп-талдамалық қамтамасыз ету мәселесі маңызды. Бюджеттеудің ақпараттық базасын дұрыс қалыптастыру басқару шешімдерінің негізділігін, ресурстарды бөлудің тиімділігін арттыруға және тәуекелдерді төмендетуге мүмкіндік береді. Зерттеудің мақсаты – заманауи цифрлық құралдар мен басқару есебінің стандарттарын ескере отырып, агроөнеркәсіп кешеніндегі бизнес-үрдістерді бюджеттеуді есеп-талдамалық қамтамасыз етуінің теориялықәдістемелік негіздерін жүйелеу және дамыту. Зерттеу барысында бюджеттеудің нәтижелігінің көрсеткіштеріне есеп-талдамалық құралдардың әсерін бағалау үшін жүйелік және салыстырмалы талдаудың, құрылымдықлогикалық модельдеудің, сонымен қатар, экономика-математикалық талдаудың әдістері қолданылған. Зерттеудің әдістемелік негізі басқару есебінің тұжырымдамаларына, қаржылық үрдістерді цифрландырудың және талдау қортындыларына сүйенеді. Зерттеудің бірегейлігі бюджеттеуді есеп-талдамалық қамтамасыз етудің түсінігін айқындау мен оны Қазақстанның агроөнеркәсіп кешенінің ерекшеліктерін ескере отырып, дамыту бойынша кешенді ұсыныстарды жасаудан тұрады. Зерттеу нәтижелері басқарудың бюджеттеу жүйесіне есеп-талдамалық мәліметтерді интеграциялаудың басқару шешімдерінің ашықтығын, жеделдігін және дәлдігінің артуына әсерін көрсетеді. Құрастырылған модель ұйымның стратегиялық мақсаттары, қаржылық көрсеткіштері мен операциялық жоспарларының байланысы АӨК кәсіпорындарының тұрақтылығы мен рестурстарды қолдануының тиімділігін арттырады.

1. Shalgin V. Classification of budget risks in the context of digital transformation of the budget process: institutional and structural approach // Ekonomika i Upravlenie: Problemy Resheniya. 2024. Vol. 12. No. 26(153). P. 84–91. https://doi.org/10.36871/ek.up.p.r.2024.12.26.012

2. Gardas B., Raut R., Jagtap A., Narkhede B. Exploring the key performance indicators of green supply chain management in agro-industry // Journal of Modelling in Management. 2019. Vol. 14. No. 1. P. 260–283. https://doi.org/10.1108/JM2-12-2017-0139

3. Kononenko R., Solovyeva L., Tedeeva R., Tokar E. Updating the assessment of company performance through the use of economic and mathematical methods // Regionalnaya Ekonomika Yug Rossii. 2022. No. 2. P. 152–165. https://doi.org/10.15688/re.volsu.2022.2.15

4. Rusyn-Hrynyk R., Fedorchak O., Kotsaba P. Conceptual approaches to the formation of an adaptiveprognostic paradigm of enterprise financial management // Eastern Europe: Economy, Business and Management. 2025. No. 2(47). https://doi.org/10.32782/easterneurope.47-6

5. Khoruzhy L.I., Katkov Y.N., Romanova A.A., Katkova E.A., Dzhikiya M.K. Adaptive management reporting system in inter-organizational relations of agricultural enterprises according to ESG principles // Journal of Infrastructure, Policy and Development. 2022. Vol. 6. No. 2. https://doi.org/10.24294/jipd.v6i2.1649

6. Nie J., Wang Y., Li Y., Chao X. Artificial intelligence and digital twins in sustainable agriculture and forestry: a survey // Turkish Journal of Agriculture and Forestry. 2022. Vol. 4. No. 5. Article 5. https://doi.org/10.55730/1300-011X.3033

7. Lin W. et al. Blockchain technology in current agricultural systems // IEEE Access. 2020. Vol. 8. P. 143920–143937. https://doi.org/10.1109/ACCESS.2020.3014522

8. Boranbay S.S., Juchnevicius E. The concept of a smart contract: advantages and current situation of legal regulation in the Republic of Kazakhstan // Bulletin of Karaganda University. Law Series. 2024. No. 3. P. 100–112. https://doi.org/10.31489/2024l3/100-112

9. Abd N.S. The role of the activity-based budgeting approach in preparing planning budgets and costs control: an applied study in SDI Company // American Journal of Economics and Business Management. 2023. Vol. 6. No. 9. P. 48–60. https://doi.org/10.31150/ajebm.v6i9.2429

10. Nukesheva A.Zh., Kudryashova E.V. State support for agribusiness in Germany: socio-demographic aspect // Problems of AgriMarket. 2020. No. 4. P. 155–162. https://doi.org/10.46666/2020-4-2708-9991.19

11. Majumder R.Q. The role of forecasting and budgeting data accuracy in improving organizational performance. Chattogram: Daffodil Institute of IT, 2025. P. 4963–4976.

12. Qiu J., Deng X., Liang R. Can enterprise intelligent transformation promote accounting information transparency? Pressure from media attention // Finance Research Letters. 2024. Vol. 66. Article 105605. https://doi.org/10.1016/j.frl.2024.105605

13. Tiwari C.K., Bhat M.A., Alshabibi B., Al Balushi Z.S., Pal A. Mapping four decades of research on sustainability accounting, sustainable finance, and governance: a bibliometric analysis and future directions // Journal of Financial Reporting and Accounting. 2025. https://doi.org/10.1108/JFRA-04-2025-0274

14. Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрінің 2025 жылғы 24 сәуірдегі № 179/НҚ бұйрығы «Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің 2023–2027 жылдарға арналған даму жоспарының нысаналы индикаторлары мен нәтижелер көрсеткіштерін есептеу әдістемесін бекіту туралы» бұйрыққа өзгеріс енгізу туралы.

15. Керимова У.К., Zhao P. Солтүстік Қазақстан өңірінің аграрлық секторындағы әлеуметтікэкологиялық-экономикалық жүйелердің тұрақты дамуы // Проблемы агрорынка.– 2025. – № 2. – Б. 14–23. https://doi.org/10.46666/2025-2.2708-9991.01

16. Кошербек А.А., Сапарова Г.К., Ачилов М.У. Қазақстанның аграрлық секторындағы кәсіпкерлік: басқару стратегиясы // Проблемы агрорынка. – 2025. – № 2. – Б. 82–93. https://doi.org/10.46666/20252.2708-9991.07

17. Datar S.M., Rajan M.V. Horngren’s Cost Accounting: A Managerial Emphasis. 17th ed. Harlow: Pearson Education, 2021. 1024 p.

18. Drury C. Management and Cost Accounting. 10th ed. Andover: Cengage Learning, 2018. 842 p.

19. Kaplan R.S., Cooper R. Cost and Effect: Using Integrated Cost Systems to Drive Profitability and Performance. Boston: Harvard Business School Press, 1998. 357 p.

20. Hope J., Fraser R. Beyond Budgeting: How Managers Can Break Free from the Annual Performance Trap. Boston: Harvard Business School Press, 2003. 232 p.

21. Davenport T.H. Process Innovation: Reengineering Work through Information Technology. Boston: Harvard Business School Press, 1993. 337 p.

22. Gunasekaran A., Patel C., McGaughey R.E. A framework for supply chain performance measurement // International Journal of Production Economics. 2004. Vol. 87. No. 3. P. 333–347. https://doi.org/10.1016/j.ijpe.2003.08.00