Қазақстанның өндіруші кәсіпорындарының жауапты жеткізу тізбектеріндегі ішкі бақылау жүйесінің цифрлық трансформациясы

Шикізат нарықтарындағы жаһандық өзгерістер және жеткізу тізбектерінің ашықтығына қойылатын талаптардың күшеюі тау-кен өндіру секторы үшін жаңа институционалдық жағдайларды қалыптастыруда. Мұндай жағдайда ішкі бақылау жүйесінің тиімділігі рәсімдердің толықтығымен ғана емес, операциялардың цифрлық ашықтығы деңгейімен де айқындалады. Зерттеудің мақсаты – минералдық өнімнің құндық шоғырлануы және жеткізу тізбектерінің ашықтығына қойылатын талаптардың күшеюі жағдайында тау-кен өндіру кәсіпорындарының ішкі бақылау жүйесін цифрлық трансформациялауды теориялық және әдістемелік тұрғыдан негіздеу. Зерттеуде физикалық өндіріс көлемдері мен әлемдік бағалардың динамикасын талдауды, құн қалыптасуындағы құрылымдық өзгерістерді бағалауды, сондай-ақ Қазақстандағы ірі интеграцияланған тау-кен өндіру компаниясының деректері негізінде ішкі бақылау жүйесінің жетілу деңгейін бағалауды қамтитын сандық-институционалдық тәсіл қолданылды. Зерттеу нәтижелері 2020 жылдан кейін алтынның жиынтық құн құрылымындағы үлесі физикалық өндіріс көлемдерінің елеулі өзгерісінсіз 50%-дан асқанын көрсетті. Бұл құндық шоғырлану құбылысының қалыптасқанын дәлелдейді, соның нәтижесінде жеткізу тізбегіндегі негізгі тәуекелдер өндірістік бақылау саласынан шикізаттың шығу тегі мен оның құнын негіздеуді бақылау саласына ауысады. 2020–2024 жж. ішкі бақылау жүйесінің цифрлық жетілу деңгейінің артуы құндық шоғырланудың күшеюімен уақыт жағынан сәйкес келіп, бақылау тетіктерінің тәуекелдер құрылымының өзгеруіне және шикізаттың шығу тегін бақылауға қойылатын талаптардың күшеюіне бейімделуін көрсетеді. Зерттеудің ғылыми жаңалығы тау-кен өндіру секторындағы ішкі бақылауды цифрлық трансформациялаудың дербес экономикалық факторы ретінде құндық шоғырлануды негіздеумен байланысты. Сонымен қатар жауапты жеткізу тізбектеріндегі цифрлық бақылау тетіктерін жобалауға арналған кері байланыс ілмегі бар бес деңгейлі тұжырымдамалық модель мен бақылау архитектурасының жетілу индексі әзірленді. Зерттеудің практикалық маңыздылығы ұсынылған модельді ішкі бақылаудың цифрлық тетіктерін жобалау кезінде және Қазақстанның тау-кен өндіру секторында өнімнің шығу тегін растау рәсімдерін жетілдіру барысында қолдану мүмкіндігімен айқындалады.

1. Основные показатели работы промышленности РК (январь-октябрь 2024 г.). Бюро национальной статистики АСПиР РК. URL: https://stat.gov.kz/ru/industries/business-statistics/stat-industrial-production/publications/184828/ (дата обращения: 20.03.2026)

2. Внешнеторговый оборот РК (январь-декабрь 2024 г.). Бюро национальной статистики АСПиР РК. URL: https://stat.gov.kz/ru/industries/economy/foreign-market/publications/280982/ (дата обращения: 20.03.2026)

3. Об утверждении Национального плана развития РК до 2029 года: Указ Президента РК от 30 июля 2024 года № 611. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2400000611 (дата обращения: 20.03.2026)

4. OECD Due Diligence Guidance for Responsible Supply Chains of Minerals from Conflict-Affected and High-Risk Areas. Paris: OECD Publishing, 2021. URL: https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/ publications/reports/2021/02/oecd-due-diligence-guidance-for-responsible-supply-chains-of-minerals-fromconflict-affected-and-high-risk-areas_13d8673f/e9a65a5d-en.pdf (accessed: 14.05.2026)

5. Responsible Gold Guidance, Version 9. London: LBMA, 2021. URL: https://www.lbma.org.uk/ publications/responsible-gold-guidance-v9 (accessed: 14.05.2026)

6. Global Internal Audit Standards. The Institute of Internal Auditors, 2024. URL: https://www.theiia.org/ en/standards/2024-standards/global-internal-audit-standards/ (accessed: 14.05.2026)

7. Enterprise Risk Management – Integrating with Strategy and Performance. COSO, 2017. URL: https:// www.coso.org/guidance-erm (accessed: 14.05.2026)

8. Cheng W., Li C., Zhao T. The stages of enterprise digital transformation and its impact on internal control: Evidence from China // International Review of Financial Analysis. 2024. Vol. 92. Art. 103079. DOI: 10.1016/j.irfa.2024.103079

9. Zhao T., Yan N., Ji L. Digital Transformation, Life Cycle and Internal Control Effectiveness: Evidence from China // Finance Research Letters. 2023. Vol. 58. Art. 104223. DOI: 10.1016/j.frl.2023.104223

10. Zhang J., Zhao J., Yu C.-H., Lee C.-C. Driving corporate innovation through digital transformation: Evidence from China // International Review of Economics & Finance. 2025. Vol. 104. Art. S1059056025008123. DOI: 10.1016/j.iref.2025.104649

11. Harasheh M., Provasi R. A need for assurance: Do internal control systems integrate environmental, social, and governance factors? // Corporate Social Responsibility and Environmental Management. 2022. Vol. 30. No. 1. P. 384–401. DOI: 10.1002/csr.2361

12. Issa H., Sun T., Vasarhelyi M. Research Ideas for Artificial Intelligence in Auditing: The Formalization of Audit and Workforce Supplementation // Journal of Emerging Technologies in Accounting. 2016. Vol. 13. P. 1–20. DOI: 10.2308/jeta-10511

13. Vitali S., Giuliani M. Emerging digital technologies and auditing firms: Opportunities and challenges // International Journal of Accounting Information Systems. 2024. Vol. 53. Art. 100676. DOI: 10.1016/j. accinf.2024.100676

14. Svanberg J., Öhman P., Samsten I., Neidermeyer P. E., Rana T., Danielson M. Addressing the Exception Prioritization Problem in Continuous Auditing Systems With Thresholding // Intelligent Systems in Accounting, Finance and Management. 2025. Vol. 32. No. 4. Art. e70022. DOI: 10.1002/isaf.70022

15. Mauludina M.A., Rahman M. The role of data visualization in auditing: A systematic review // Cogent Business & Management. 2024. Vol. 11. DOI: 10.1080/23311975.2024.2358168

16. Yu Y., Li X., Wang Q. The mediating role of supply chain integration in digital transformation and supply chain resilience // Sustainability. 2025. Vol. 17. No. 9. Art. 3873. DOI: 10.3390/su17093873

17. Samuels A., Becker T., Kim R. Digital transformation in supply chains: AI, blockchain and IoT-driven transparency // Frontiers in Sustainability. 2025. Vol. 4. DOI: 10.3389/frsus.2025.1584580

18. Fernandez Muñoz P., Tost M., Monfort Climent D., Nowaz T., Castillo E. A conceptual framework for mineral supply chain traceability: Enabling conditions and core dimensions // The Extractive Industries and Society. 2026. Vol. 26. Art. 101858. DOI: 10.1016/j.exis.2026.101858

19. Dietrich V., Melcher F. Mineral Raw Material Supply Chain Transparency and Traceability: Does Provenance Matter in the Supply Chain? // BHM Bergund Hüttenmännische Monatshefte. 2022. Vol. 167. DOI: 10.1007/s00501-022-01274-8

20. Du S., Xi D. The security of critical mineral supply chains // Mineral Economics. 2022. Vol. 35. P. 1–12. DOI: 10.1007/s13563-022-00320-4

21. Kshetri N. Blockchain and sustainable supply chain management in developing countries // International Journal of Information Management. 2021. Vol. 60. Art. 102376. DOI: 10.1016/j.ijinfomgt.2021.102376

22. Liu Y., Liu Q., Wei Y. Digital finance, internal control, and audit quality // Finance Research Letters. 2025. Vol. 76. Art. 107033. DOI: 10.1016/j.frl.2025.107033

23. Li Z., Han J., Sun X., Cheng L. Digital transformation and accounting information quality: The role of environmental uncertainty in the era of digital // International Review of Economics & Finance. 2025. Vol. 103. Art. 104588. DOI: 10.1016/j.iref.2025.104588

24. Commodity Markets Outlook (Pink Sheet). World Bank, 2010 –2024. URL: https://www.worldbank.org/en/research/commodity-markets (accessed: 27.02.2026)