Көші-қон және еңбек нарығы: Қазақстан экономикасына әсері мен даму перспективалары

Мақала Қазақстан Республикасындағы көші-қон процестерінің еңбек нарығына, адами капиталдың сапасына және ұлттық экономиканың құрылымдық дамуына тигізетін әсерін кешенді талдауға арналған. Қазақстан Республикасындағы ішкі көші-қон процестерінің қазіргі жай-күйі мен даму динамикасын жан-жақты қарау. Урбанизацияның негізгі бағыттарын, ауылдық аудандардан ірі қалалар мен экономикалық белсенді аймақтарға халықтың шоғырлану себептерін, сондай-ақ өңірлер арасындағы әлеуметтік-экономикалық даму деңгейлеріндегі айырмашылықтарды талдау. Зерттеу барысында көші-қонның әлеуметтік-экономикалық және демографиялық факторлармен өзара байланысы айқындалып, 2010–2025 жж. аралығындағы ресми ұлттық және халықаралық статистикалық деректер негізінде аналитикалық бағалау жүргізілді. Зерттеу барысында экономикалық және статистикалық талдау әдістері қолданылды. Эмпирикалық талдау нәтижелері ішкі көші-қонның урбанизацияланған аймақтарда еңбек өнімділігін 25–30%-ға арттырумен байланысты екенін, ал сыртқы көші-қон аясындағы жоғары білікті кадрлардың үлесінің 31,8%-дан 38,8%-ға дейін өсуі ұлттық инновациялық әлеуетке ұзақ мерзімді теріс әсер ету қауіпін күшейтіп отырғанын көрсетті. Зерттеу нәтижелері көші-қонның еңбек ресурстарының аумақтық ұтқырлығын арттыруға, аймақаралық теңгерімді ішінара жақсартуға және урбанизация үдерісін жеделдетуге ықпал ететінін көрсетті. Сонымен қатар, сыртқы көші-қон аясында жоғары білікті кадрлардың кетуі, ішкі көші-қон салдарынан ірі қалалардағы инфрақұрылымдық жүктеменің артуы және бейресми жұмыспен қамтудың ұлғаюы сияқты тәуекелдер анықталды. Алынған нәтижелер ішкі көші-қонды тиімді басқару тетіктерін жетілдірудің, өңірлік теңгерімді дамуды қамтамасыз етудің және қалалық инфрақұрылымды кешенді жаңғыртудың маңыздылығын негіздейді. Зерттеу қорытындылары мемлекеттік және өңірлік даму саясатында көші-қон факторын ескеруге, аймақтар арасындағы әлеуметтік-экономикалық алшақтықты қысқартуға және елдің ұзақ мерзімді экономикалық дамуын үйлестіруге бағытталған практикалық ұсынымдар әзірлеуге мүмкіндік береді.

1. Нұрланова Н.Қ., Тлеубердинова А.Т., Сапарбек Н.К. Қазақстандағы урбандалудың негізгі факторлары мен үрдістері: талдау және ұсынымдар // Economy: Strategy and Practice. – 2022. – № 17(1). – Б. 62–79. URL: https://doi.org/10.51176/1997-9967-2022-1-62-79

2. Мусина С.Т., Хусаинова Ж.С., Вечкинзова Е.А. Миграционные процессы в Казахстане: тенденции, специфика, факторы // Вестник КарГУ. Серия «Экономика». – 2020. – № 4(100). – С. 53–67.

3. Беккер Г.С. Человеческий капитал: экономический подход к человеческому поведению. – М.: Экономика, 2020. – 320 с.

4. Джусибалиева А.К., Искакова Д.М., Дуйсенбаева Б.Б., Тлеубердиева С.С., Искакова Д.Б. Қазақстан жастарының шетелге білімділік және еңбек көші-қонының экономикалық аспектілері мен факторлары // Economy: Strategy and Practice. – 2022. – № 17(2). – Б. 126–145. URL: https://doi.org/10.51176/1997-99672022-2-126-145

5. Вorjas G.J. Labor Economics. 9th ed. New York: McGraw-Hill Education, 2024. 600 p.

6. Dustmann C., Görlach J.-S. The economics of temporary migrations // Journal of Economic Literature. 2021. Vol. 59. No. 4. P. 1085–1148. URL: https://doi.org/10.1257/jel.20191412

7. Абдраманова У.Е., Ниеталина Г.К., Орловска Р., Спанов М.У. Қазақстанның жастар көші-қонының экономикалық салдары: адами капиталдың жоғалуын талдау // Тұран университетінің хабаршысы. – 2024. – № 4. – Б. 186–199. URL: https://doi.org/10.46914/1562-2959-2024-1-4-186-199

8. Рязанцев С.В. Вклад миграции в демографическое и социально-экономическое развитие России // Социологические исследования. – 2019. – № 9. – С. 116–127. URL: https://elibrary.ru

9. Мухамецанова А. Влияние миграции на социально-экономическое развитие Республики Казахстан // Вестник Евразийского национального университета им. Л.Н. Гумилёва. Серия политологии, региональных исследований, востоковедения, тюркологии. – 2025. – № 152(3). – С. 142–158. URL: https://doi.org/10.32523/2616-6887-2025-152-3-142-158

10. Сұлтанова З.М. Интеграциялық процестердің дамуын бағалау туралы Еуразиялық экономикалық одақта // Central Asian Economic Review. – 2024. – № 6. – Б. 8–23. DOI URL: https://doi.org/10.52821/27894401-2024-6-8-23

11. Ионцев В.А., Рязанцев С.В., Ионцева С.В. Новые тенденции и формы миграции в России // Экономика региона. – 2016. – Т. 12. – № 2. – С. 499–509. URL: https://doi.org/10.17059/2016-2-15

12. Тлеубердиева С.С., Ысқақова Д.Б. Қазақстан жастарының көші-қонының экономикалық аспектілері // Экономика: стратегия және практика. – 2022. – № 2. – Б. 126–146.

13. Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика бюросы. Қазақстандағы демографиялық және көші-қон деректері. – Алматы: Ұлттық статистика бюросы, 2025. URL: https://stat.gov.kz (өтініш берілген күн: 13.05.2026)

14. Қазақстан Республикасының Үкіметі. Көші-қон және халықты орналастыру стратегиясы 2020– 2025. – Нұр-Сұлтан: ҚР Үкіметі, 2025. URL: https://gov.kz (өтініш берілген күн: 13.05.2026)

15. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі. Еңбек нарығы туралы жылдық есеп. – НұрСұлтан, 2025. URL: https://gov.kz (өтініш берілген күн: 13.05.2026)

16. Шохан Р. Көші-қон ағынының Қазақстан Республикасының еңбек нарығына әсері // Вестник социологии и социальной антропологии. – 2024. – № 27(3). – Б. 45–62. URL: https://elibrary.ru

17. OECD. International Migration Outlook 2025. Paris: OECD Publishing, 2025. URL: https://www.oecd.org (өтініш берілген күн: 25.02.2026)

18. UNDP. Human Development Report 2025: Human Mobility and Development. New York: UNDP, 2025. URL: https://hdr.undp.org (accessed: 22.02.2026)

19. World Bank. Kazakhstan Economic Update: Labor Market and Migration. Washington, DC: World Bank, 2025. URL: https://www.worldbank.org (accessed: 27.02.2026)

20. Сабирова Р.К., Мусаева А.А., Тажиденова А.Р. Қазақстанда жастар еңбек көші-қоны мәселесі // Тұран университетінің хабаршысы. – 2021. – № 2. – Б. 95–104. URL: https://doi.org/10.46914/1562-29592021-1-2-95-104

21. Michaillat P. Migration-Induced Unemployment: A Model and Empirical Evidence // Review of Economic Dynamics. 2023. Vol. 47. P. 385–406. URL: https://doi.org/10.1016/j.red.2023.07.005