Еуразиялық сауда жағдайында жеткізу тізбегін басқаруға блокчейн технологияларын интеграциялау: кедергілер мен перспективалар

Мақалада еуразиялық сауда контекстінде жеткізу тізбегін басқаруға блокчейн технологиясын интеграциялаудың кедергілері мен перспективалары зерттеледі. Зерттеудің өзектілігі ЕАЭО елдерінде трансшекаралық логистикалық операциялардың құжаттамалық күрделілігі мен транзакциялық шығындардың жоғары деңгейінен туындайды, бұл өңірдің әлемдік сауда жүйесіндегі бәсекеге қабілеттілігін шектейді. 36 дереккөзге жүйелі шолу, ЕАЭО нормативтік құжаттарын мазмұндық талдау және сараптамалық сауалнама (n=18) негізінде төрт санатқа топтастырылған 24 кедергі анықталды және жіктелді: технологиялық, құқықтық, институционалдық және қаржылық. Аналитикалық иерархия әдісі (AHP) арқылы технологиялық кедергілердің ең жоғары маңыздылыққа ие екені анықталды (салмақ коэффициенті 0,467), бұл жүйелер арасындағы стандартталған хаттамалардың жоқтығымен түсіндіріледі. Авторлық жиынтық транзакциялық шығындар моделі (TTC) негізінде блокчейн шешімдерін енгізудің әлеуетті тиімділігі есептелді: шығындар 67,6%-ға төмендейді, ал Алматы – Мәскеу дәлізі бойынша жалпы экономикалық әсер жылына 977,5 млн АҚШ долларын құрайды. Сондай-ақ елдердің блокчейн енгізуге дайындығын бағалайтын авторлық BCR-индексі әзірленді, оған сәйкес ЕАЭО елдері арасында Ресей (71,8) мен Қазақстан (65,4) ең жоғары дайындықты көрсетіп, Қазақстан – Ресей дәлізі пилоттық енгізудің басымдық алаңы ретінде айқындалды. Зерттеу нәтижелері блокчейн технологияларын логистикалық жүйелерге интеграциялаудың экономикалық негіздемесін нақты сандық көрсеткіштермен растайды және корпоративтік, сондай-ақ мемлекеттік деңгейде стратегиялық шешімдер қабылдауға ғылыми негіз қалыптастырады. Зерттеу нәтижелері мемлекеттік реттеушілер, логистикалық операторлар және цифрлық трансформация саласындағы зерттеушілер үшін практикалық маңызға ие, өйткені олар ЕАЭО логистикалық-көліктік кешенінің цифрлық трансформация стратегиясын қалыптастыруда қолданылуы мүмкін.

1. World Bank. Connecting to Compete 2023: Trade Logistics in the Global Economy – The Logistics Performance Index and Its Indicators. Washington, DC: World Bank Group. 2023. URL: https://lpi.worldbank.org (accessed: 01.03.2026)

2. Casino F., Dasaklis T.K., Patsakis C. A systematic literature review of blockchain-based applications: Current status, classification and open issues // Telematics and Informatics. 2021. Vol. 36. P. 55–81.

3. Danese P., Moretto A., Macchion L. How to use blockchain to improve the traceability of your supply chain // Business Horizons. 2021. Vol. 65. No. 2. P. 209–220.

4. Baral M.M., Mukherjee S., Singh R.K., Kamble S., Kazancoglu Y. Analysis of blockchain technology adoption barriers for sustainable supply chain management // International Journal of Sustainable Development and World Ecology. 2022. Vol. 30. No. 3. P. 289–305.

5. Lumineau F., Wang W., Schilke O. Blockchain governance – a new way of organizing collaborations? // Organization Science. 2021. Vol. 32. No. 2. P. 500–521.

6. Hassani A., Mosconi E. Blockchain technology adoption in supply chains: A systematic literature review // Technological Forecasting and Social Change. 2022. Vol. 175. Art. 121416.

7. Евразийская экономическая комиссия. Цифровая повестка Евразийского экономического союза до 2025 года: перспективы и рекомендации. – Москва: ЕЭК ЕАЭС, 2021.

8. UNCTAD. Trade and Development Report 2023: Growth, Debt and Climate. New York; Geneva: United Nations, 2023. URL: https://unctad.org/tdr2023 (accessed: 01.03.2026)

9. World Economic Forum. Blockchain Beyond the Hype: A Practical Framework for Business Leaders. Geneva: WEF, 2022. URL: https://www.weforum.org (accessed: 01.03.2026)

10. McKinsey Global Institute. Digital Supply Chains: A Frontline for Capturing Value. New York: McKinsey & Company, 2023. URL: https://www.mckinsey.com (accessed: 01.03.2026)

11. Saaty T.L. The Analytic Hierarchy Process: Planning, Priority Setting, Resource Allocation. New York: McGraw-Hill, 1980. 287 p.

12. Taherdoost H., Madanchian M. Analytic hierarchy process (AHP): A step-by-step approach and best practices // Technologies. 2023. Vol. 11. No. 3. Art. 76. DOI: 10.3390/technologies11030076.

13. Alqarni M.A., Alkatheiri M.S., Chauhdary S.H., Saleem S. Use of blockchain-based smart contracts in logistics and supply chains // Electronics. 2023. Vol. 12. No. 6. Art. 1340. DOI: 10.3390/electronics12061340.

14. Жанбиров Г., Изтелеуова Ж., Жанбиров Ж., Елешова Ж. Блокчейн и цифровизация логистики: перспективы внедрения и международный опыт // Вестник КазАТК. – 2023. – № 3(126). – С. 18–27.

15. Dolgui A., Ivanov D., Potryasaev S., Sokolov B., Ivanova M., Werner F. Blockchain-oriented dynamic modelling of smart contract design and execution in the supply chain // International Journal of Production Research. 2020. Vol. 58. No. 7. P. 2184–2199.

16. Natanelov V., Cao S., Meersman T., De Weerdt J. Blockchain smart contracts as a viable intervention for supply chain trust: An empirical study // Computers in Industry. 2022. Vol. 134. Art. 103561.

17. Дыбская В.В., Сергеев В.И., Сергеев И.В. Цифровая трансформация цепей поставок: теоретические и практические аспекты // Логистика и управление цепями поставок. – 2021. – № 2. – С. 3–18.

18. Евразийская экономическая комиссия. Статистический ежегодник ЕАЭС – 2023. – Москва: ЕЭК ЕАЭС, 2023. URL: https://eec.eaeunion.org (accessed: 01.03.2026)

19. Sharma R., Kamble S.S., Gunasekaran A., Kumar V. Blockchain as a dynamic capability for enhancing supply chain performance // International Journal of Operations & Production Management. 2023. Vol. 44. No. 1. P. 69–100.

20. Zhan Y., Tan K.H., Ji G., Chung L., Chiu A.S.F. How blockchain-enabled business models reduce operational costs in supply chains // International Journal of Production Economics. 2023. Vol. 257. Art. 108760.