Жасанды интеллект және кәсіпорындардың инновациялық дамуын басқару: теориялық және әдіснамалық шолу

Жасанды интеллект (ЖИ) қазіргі жағдайда тек технологиялық құрал болудан қалып, инновацияларды басқарудың заманауи модельдерінің өзегіне айналуда. Қазақстанда 2026 ж. ресми түрде цифрландыру және жасанды интеллект жылы деп жариялануына байланысты, бұл тақырып ерекше стратегиялық маңызға ие болып отыр. Сонымен қатар қолданыстағы теориялық модельдер негізінен дамыған нарықтар үшін әзірленген және өтпелі экономикалардың ерекшеліктерін ескере бермейді. Осы жұмыстың мақсаты – жасанды интеллект пен кәсіпорындардың инновациялық дамуын басқару тоғысындағы халықаралық ғылыми әдебиеттерге жүйелі теориялық-әдіснамалық шолу жүргізу, сондай-ақ жаһандық тәсілдердің Қазақстан контекстінде қолданылу мүмкіндігін бағалау. Жұмыста алты теориялық көзқарас талданады: ресурстық тәсіл, динамикалық қабілеттер, инновациялардың диффузиясы теориясы, TOE фреймворкі, институционалдық перспектива және цифрлық жетілу модельдері. Шолу 1983–2026 жж. аралығындағы Scopus, Web of Science дерекқорлары мен өңірлік басылымдардағы жарияланымдарды қамтиды. Жаһандық модельдердің жасанды интеллекттің орталықсыздандыру әсері туралы постулаттары мен Қазақстандағы «цифрлық орталықтандыру» феномені арасындағы теориялық алшақтық анықталды. Сыни талдау негізінде алғаш рет өтпелі экономикадағы институционалдық контексті тікелей ескеретін «ЖИ ресурстары – Динамикалық қабілеттер – Институционалдық сүзгі – Инновациялық қызмет нәтижелері» атты зерттеу шеңбері ұсынылды. Қазақстандық кәсіпорындар үлгісінде кейінгі эмпирикалық зерттеулер жүргізуге арналған алты тексерілетін гипотеза тұжырымдалды. Зерттеу нәтижелері инновациялық менеджмент саласындағы зерттеушілер, цифрлық трансформация саясатын әзірлеушілер және Қазақстан кәсіпорындарының менеджмерлері үшін қызығушылық тудырады.

1. Haefner N., Wincent J., Parida V., Gassmann O. Artificial intelligence and innovation management: A review, framework, and research agenda // Technological Forecasting and Social Change. 2021. Vol. 162. Art.120392.

2. Gama F., Magistretti S. Artificial intelligence in innovation management: A review of innovation capabilities and a taxonomy of AI applications // Journal of Product Innovation Management. 2023. Vol. 41. No. 1. P. 68–91.

3. Brynjolfsson E., Rock D., Syverson C. Artificial intelligence and the modern productivity paradox // The Economics of Artificial Intelligence: An Agenda. Chicago: University of Chicago Press, 2019. P. 23–57.

4. Mikalef P., Gupta M. Artificial intelligence capability: Conceptualization, measurement calibration, and empirical study // Information & Management. 2021. Vol. 58. No. 3. Art.103434.

5. Teece D.J. Explicating dynamic capabilities: The nature and microfoundations of (sustainable) enterprise performance // Strategic Management Journal. 2007. Vol. 28. No. 13. P. 1319–1350.

6. Teece D.J. Dynamic capabilities and related paradigms. Cambridge: Cambridge University Press, 2025. 90 р.

7. Badghish S., Soomro Y.A. Artificial intelligence adoption by SMEs to achieve sustainable business performance in Saudi Arabia // Sustainability. 2024. Vol. 16. No. 5. Art. 1864.

8. Ahmad F., Khurshid K., Ali W. Multidimensional AI readiness framework for small and medium-sized enterprises in an emerging economy: Evidence from Pakistan // Journal of Management and Research. 2025. Vol. 12. No. 2. P. 130–163.

9. Ibragimov S. Ecosystem for innovation-driven entrepreneurship in Central Asia: Comparative analysis of Kyrgyzstan, Kazakhstan, and Uzbekistan. Cambridge, MA: MIT Sloan School of Management, Legatum Center, 2025. 48 р.

10. Қазақстан Республикасы Үкіметі. Жасанды интеллектіні дамытудың 2024–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы: Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 15 шілдедегі қаулысы. URL: https://primeminister.kz/en/news/concept-for-artificial-intelligence-development-for-2024-2029-adopted-bygovernment-28786 (өтініш берілген күн: 13.02.2026)

11. Primeminister.kz. Қазақстан өндірістік процестерге жасанды интеллект шешімдерін белсенді түрде енгізуде // Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің ресми ақпараттық ресурсы. 2026. URL: https://primeminister.kz/en/news/kazakhstan-actively-introduces-ai-solutions-into-production-processes30932 (өтініш берілген күн: 15.02.2026)

12. European Parliament & Council of the European Union. Regulation (EU) 2024/1689 laying down harmonised rules on artificial intelligence (Artificial Intelligence Act) // Official Journal of the European Union. 2024. URL: https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/1689/oj/eng (accessed: 24.01.2026)

13. G20 Digital Economy Working Group. Toolkit for artificial intelligence readiness and capacity assessment. Brazilian Presidency of the G20, 2024. URL: https://g20.utoronto.ca/2024/P4_-_G20_DEWG_Brasil_2024-_Toolkit_for_AI_Readiness_and_Capacity_Assessment.pdf (accessed:12.01.2026)

14. United Nations Development Programme. AI Landscape Assessment (AILA): A strategic tool to prepare states for the responsible deployment of artificial intelligence. New York: UNDP Chief Digital Office, 2025. URL: https://www.undp.org/digital/aila (accessed: 03.02.2026)

15. Page M.J., McKenzie J.E., Bossuyt P.M. et al. The PRISMA 2020 statement: An updated guideline for reporting systematic reviews // BMJ. 2021. Vol. 372. Art. n71.

16. Barney J. Firm resources and sustained competitive advantage // Journal of Management. 1991. Vol. 17. No. 1. P. 99–120.

17. Chen D., Esperança J.P., Wang S. The impact of artificial intelligence on firm performance: An application of the resource-based view to e-commerce firms // Frontiers in Psychology. 2022. Vol. 13. Art. 884830.

18. Babina T., Fedyk A., He A., Hodson J. Artificial intelligence, firm growth, and product innovation // Journal of Financial Economics. 2024. Vol. 151. Art. 103745.

19. Rais O., Guezri I., Elboussadi A. The role of artificial intelligence in strengthening dynamic capabilities: Proposal for a conceptual model // International Journal of Research in Economics and Finance. 2025. Vol. 3. No. 1. P. 152–165.

20. Rogers E.M. Diffusion of Innovations. 5th ed. New York: Free Press, 2003. 576 p.

21. KPMG Kazakhstan. Kazakhstan AI Readiness Report. Almaty: KPMG, 2025. URL: https://assets.kpmg.com/content/dam/kpmg/kz/pdf/2025/03/Kazakhstan-AI-Readiness-eng.pdf (accessed: 07.02.2026)

22. Tornatzky L.G., Fleischer M. The Processes of Technological Innovation. Lexington, MA: Lexington Books, 1990. 273 p.

23. Farhana S., Yu D., Karamoozian A., Al-Shawafi A., Alsheavi A.N. AI-enhanced TOE framework for sustainable industrial performance in fragile and transforming economies: Evidence from Yemen and Saudi Arabia. arXiv. 2025. arXiv:2512.10333. URL: https://arxiv.org/abs/2512.10333 (accessed:12.02.2026)

24. DiMaggio P.J., Powell W.W. The iron cage revisited: Institutional isomorphism and collective rationality in organizational fields // American Sociological Review. 1983. Vol. 48. No. 2. P. 147–160.

25. Euronews. The most powerful supercomputer in Central Asia launches in Kazakhstan in bid for AI boost. 2025. URL: https://www.euronews.com/next/2025/07/20/the-most-powerful-supercomputer-in-central-asia-launches-in-kazakhstanin-bid-for-ai-boost (accessed: 06.03.2026)

26. McElheran K. et al. The rise of industrial AI in America: Microfoundations of the productivity J-curve(s). 2025. (CES Working Paper No. 25–27). URL: https://www2.census.gov/library/working-papers/2025/adrm/ces/CES-WP-25-27.pdf

27. Киреева А.А., Сатпаева З.Т., Урдабаев М.Т. Анализ цифровой готовности и уровня развития ИКТ в регионах Казахстана // Экономика региона. – 2022. – Т. 18. – № 2. – С. 464–478. https://doi.org/10.17059/ekon.reg.2022-2-12

28. Satpayeva Z.T., Bekmurat Zh., Medeni T., Kangalakova D., Xue L. Digital transformation readiness of Kazakhstani enterprises: Mapping regional and sectoral capacities // Problems and Perspectives in Management. 2025. Vol. 23. No. 2. https://doi.org/10.21511/ppm.23(2).2025

29. Муканов А., Мамраева Д., Ташенова Л. Цифровая трансформация промышленности Казахстана: проектирование механизма управления на основе DEA и цифровой платформы // Экономический аннал XXI. – 2025. – Т. 213. – № 1–2. – С. 49–64. https://doi.org/10.21003/ea.V213-05

30. Tazhiyev A., Sembekov A. Measuring the digital economy in Kazakhstan: From global indices to a contextual composite index (IDED) // Economies. 2025. Vol. 13. No. 8. Art. 225. https://doi.org/10.3390/economies13080225