Уақыттық тарифтерді енгізу жағдайында үй шаруашылықтарының мінез-құлықтық бейімделуінің экономикалық моделі

Қазіргі энергетикалық жүйелер тарифтік саясаттың тиімділігі мен әлеуметтік әділдігі арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ету міндетімен бетпе-бет келуде. Осы зерттеу Алматы қаласы мысалында үй шаруашылықтарының уақыттық тарифтерге көшуге бейімделуінің экономикалық және мінез-құлықтық факторларын анықтауға бағытталды. Зерттеудің мақсаты – тұтынушылардың тәуліктік сараланған тарифтерге көшу ниетіне әсер ететін негізгі детерминанттарды эмпирикалық тұрғыда талдау. Теориялық негіз ретінде мінез-құлықтық экономика қағидаттары қолданылып, деректер PLS-SEM құрылымдық моделінде өңделді. 388 респондент қатысқан сауалнама нәтижелері технологиялық дайындық, тарифтік әділдік және институционалдық сенім факторларының шешуші рөл атқаратынын көрсетті. Тәуекелден қашу факторы жаңа тарифтерге бейімделуді тежейтінін дәлелдеді. Экологиялық сана айнымалысы статистикалық тұрғыда маңызсыз болғандықтан модельден алынды. Зерттеу нәтижелері Қазақстан жағдайында уақыттық тарифтерді енгізу саясатын жетілдіру үшін технологиялық бейімділік пен әділдік қағидаттарын күшейтудің, сондай-ақ тұтынушылар сенімін арттырудың маңызын дәлелдейді.

1. АО «KEGOC». Годовой отчет 2024: Энергия развития. – Астана: АО «KEGOC». – 2024. – 204 с. URL: www.kegoc.kz/upload/iblock/138/6rui15jyo4eeu7pt0wv08rr5vpi0x80e.pdf (дата обращения: 20.11.2025)

2. Borenstein S., Bushnell J. Do Two Electricity Pricing Wrongs Make a Right? Cost Recovery, Externalities, and Efficiency // Journal of Industrial Economics. 2019. Vol. 67. No. 1. P. 1–31.

3. Faruqui A., Palmer J. Dynamic Pricing of Electricity and Its Discontents. USA: SSRN, 2011. 17 p.

4. Allcott H., Mullainathan S. Behavioral Science and Energy Policy // Science. 2010. Vol. 327. No. 5970. P. 1204–1205.

5. Faruqui A., Sergici S., Akaba L. Dynamic Pricing of Electricity for Residential Customers: The Evidence from Michigan. USA: SSRN, 2012. 31 p.

6. Faruqui A., Sergici S. Household Response to Dynamic Pricing of Electricity: A Survey of the Experimental Evidence. USA: SSRN, 2009. 42 p.

7. Nicolson M., Huebner G., Shipworth D. Are Consumers Willing to Switch to Smart Time-of-Use Electricity Tariffs? The Importance of Loss-Aversion and Electric Vehicle Ownership // Energy Research & Social Science. 2017. Vol. 23. P. 82–96.

8. Sundt S., Rehdanz K., Meyerhoff J. Consumers’ Willingness to Accept Time-of-Use Tariffs for Shifting Electricity Demand // Energies. 2020. Vol. 13. No. 8. Art. 1989.

9. Barberis N. Thirty Years of Prospect Theory in Economics: A Review and Assessment // Journal of Economic Perspectives. 2013. Vol. 27. No. 1. P. 173–196.

10. Kahneman D., Tversky A. Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk // Econometrica. 1979. Vol. 47. No. 2. P. 263–291.

11. Samuelson W., Zeckhauser R. Status Quo Bias in Decision Making // Journal of Risk and Uncertainty. 1988. Vol. 1. No. 1. P. 7–59.

12. Sundt S. Fairness Perceptions and the Acceptance of Time-of-Use Tariffs // Energy Research & Social Science. 2021. Vol. 74. Art. 101976.

13. Stern P.C., Dietz T., Abel T., Guagnano G.A., Kalof L. A Value-Belief-Norm Theory of Support for Social Movements: The Case of Environmentalism // Human Ecology Review. 1999. Vol. 6. No. 2. P. 81–97.

14. Venkatesh V., Morris M.G., Davis G.B., Davis F.D. User Acceptance of Information Technology: Toward a Unified View // MIS Quarterly. 2003. Vol. 27. No. 3. P. 425–478.

15. Möller B., Eltrop L., Leuthold F. Institutional Trust and the Acceptance of Renewable Energy // Energy Policy. 2018. Vol. 122. P. 429–441.

16. Dohmen T., Falk A., Huffman D., Sunde U., Schupp J., Wagner G.G. Individual Risk Attitudes: Measurement, Determinants, and Behavioral Consequences // Journal of the European Economic Association. 2011. Vol. 9. No. 3. P. 522–550.

17. Ajzen I. The Theory of Planned Behavior // Organizational Behavior and Human Decision Processes. 1991. Vol. 50. No. 2. P. 179–211.