Кәсіпорынның бәсекелестік ортасын бағалаудағы негізгі шешім ретінде басқарудың оңтайландыру моделі

Зерттеу кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігін талдауды ұсынады, көп критерийлі оңтайландыру әдістерінжәнеэкономикалық-математикалықмодельдеудіпайдаланаотырып. Бағадинамикасынескеруүшін 2012– 2025 жж. инфляция деректері кумулятивті инфляция коэффициенттерін есептеу және тарихи баға трендтерін қалпына келтіру үшін пайдаланылды. Бәсекеге қабілеттілік баға және бағасыз факторларды агрегациялайтын интегралдық көрсеткіш арқылы бағаланды, оның ішінде баға саясаты, қызметтердің ассортименті мен сапасы, жеңілдік жүйелері, келу жиілігі және бренд имиджі, бұл кәсіпорындарды объективті салыстыруға мүмкіндік береді. 2026–2030 жж. кіріс болжамдауы ARIMA моделі арқылы жүргізілді, ол өзгеретін нарықтық жағдайларда орта мерзімді даму трендтерін анықтауға мүмкіндік береді. Нәтижелер төмен бағалардың тек қысқа мерзімді бәсекелестік артықшылық береді екенін көрсетеді, ал тұрақты нарықтық лидерлік көптеген бәсекеге қабілеттілік параметрлерінің теңгерімді дамуы арқылы қол жеткізіледі. Ұсынылған оңтайландыру моделі баға шекараларын қамтиды, ол баға стратегияларының ұзақ мерзімді пайдалылық және операциялық тұрақтылыққа қатысты орындылығын бағалауға мүмкіндік береді. Зерттеудің практикалық маңызы кәсіпорындардың күшті және әлсіз жақтарын анықтау және стратегиялық жоспарлауда қолдануға болатын интегралдық бәсекеге қабілеттілік индексін құруда жатыр. Модель әмбебап және критерийлер жиынтығын және олардың салмақтарын реттеу арқылы әртүрлі салаларға бейімделе алады, осылайша ресурстарды тиімді пайдалануды, нарықтық позицияларды нығайтуды және инвестициялық тартымдылықты арттыруды қолдайды.

1. Siudek T., Zawojska A. Competitiveness in the economic concepts, theories and empirical research // Oeconomia. 2014. Vol. 13. No. 1. P. 91–108.

2. Reva Y.N. et al. The impact of quality and price on purchase decisions mediated by customer satisfaction // Journal of Business and Applied Management. 2024. Vol. XVII. No. 2. P. 161–184.

3. Vlados C.M., Katimertzopoulos F. Assessing meso and micro-competitiveness boosting policies in Stra. Tech.Man terms // International Journal of Business and Social Research. 2018. Vol. 8. No. 9. P. 1–15.

4. Shaulska L. et al. Strategic enterprise competitiveness management under global challenges // Academy of Strategic Management Journal. 2021. Vol. 20. No. 4. P. 1–7.

5. Meier A., Eller R., Peters M. Creating competitiveness in incumbent smalland medium-sized enterprises: a revised perspective on digital transformation // Journal of Business Research. 2025. Vol. 186. P. 115028.

6. Comanescu E.L. et al. Competitiveness of companies in the competitive environment: the essential question of performance management // Proceedings of the International Conference Knowledge-based organization. 2018. Vol. 24. No. 1. P. 273–278.

7. Dukhaykh S., Alangri N. Dynamic capabilities and sustainable competitive advantage in SMEs: the roles of innovation and organizational learning // Industrial Digital Transformation: Sustainable Challenges for SMEs. 2026. Vol. 18. No. 3. P. 1320.

8. Ozcalici M. et al. Strategizing competitive edge in service operations: a model proposal for determining the unit costs through activity-based cost accounting and the full-consistency method // Operations Management Research. 2024. Vol. 17. P. 996–1021.

9. Azhar N.A. et al. Multi-criteria decision making: a systematic review // Recent Advances in Electrical and Electronic Engineering. 2021. Vol. 14. No. 8. P. 23.

10. Lamrini L., Abounaima M.C., Alaoui M.T. New distributed-TOPSIS approach for multi-criteria decision-making problems in a big data context // Journal of Big Data. 2023. Vol. 10. No. 97.

11. Gligor D., Jurcu C.-N. About competitiveness in the context of sustainable development // Proceedings of the 8th International Management Conference “Management Challenges for Sustainable Development”. Bucharest, 2014. Vol. 8. No. 1. P. 65–74.

12. Ivanova M. et al. Assessment of the competitiveness of enterprises // Economic Annals. 2018. Vol. 173. No. 9–10. P. 26–31.

13. Zou J. et al. Improved large-scale multi-objective competitive swarm optimizer with direction learning and decision enhancement // Expert Systems with Applications. 2026. Vol. 297. P. 129328.

14. Baths and saunas in Ust-Kamenogorsk. URL: https://101sauna.kz/Oskemen (accessed: 29.12.2025)

15. Baths in Ust-Kamenogorsk. URL: https://oskemen.bani.kz/ (accessed: 29.12.2025)

16. 2GIS: maps and directory. URL: https://2gis.kz (accessed: 29.12.2025)

17. Inflation in Kazakhstan from 2012 to 2025 // Statista. URL: https://www.statista.com/statistics/436183/inflation-rate-in-kazakhstan/ (accessed: 29.12.2025)

18. Hyndman R.J., Athanasopoulos G. Forecasting: principles and practice. 2018. P. 1–74.

19. Bairagi A. How do suppliers to FDI companies finance their business despite facing unique challenges? A case insight from Bangladesh’s SMEs sector // American Journal of Industrial and Business Management. 2025. Vol. 15. No. 5. P. 782–814.