Қазақстан моноқалаларының экономикалық резилиенттілігінің негізгі факторлары

Қазіргі әлемдік экономика тұрақсыздық жағдайында дамуда. Сыртқы шоктардың ықпалы күшейіп, бұл өңірлердің экономикалық резилиенттілігін зерттеудің маңыздылығын арттырады. Қазақстан үшін бұл мәселе ерекше өзекті, себебі елде экономикасы бір салаға тәуелді моноқалалар бар. Мұндай қалалар сыртқы өзгерістерге өте сезімтал келеді, сондықтан олардың тұрақтылығына әсер ететін факторларды анықтау маңызды болып табылады. Зерттеудің мақсаты – Қазақстан моноқалаларының экономикалық резилиенттілігінің негізгі факторларын анықтау. Зерттеу 2019–2025 жылдарға арналған ресми статистикалық деректерге негізделген. Талдауға Жезқазған, Теміртау және Риддер қалалары енгізілді. Жұмыста корреляциялық және регрессиялық талдау әдістері қолданылды. Бұл әдістер әлеуметтік-экономикалық факторлардың инвестициялық белсенділікке әсерін бағалауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар факторлар арасындағы өзара байланыстардың бағыты мен күші анықталды. Зерттеу нәтижелері инвестициялар мен жалақы деңгейі арасында тұрақты оң байланыс бар екенін көрсетті. Жалақының өсуі инвестициялық белсенділіктің артуымен қатар жүреді. Сонымен бірге жұмыссыздық деңгейімен кері байланыс анықталды. Жұмыспен қамтудың әсері әлсіз екені байқалды, бұл оның инвестициялық процестердегі рөлінің шектеулі екенін көрсетеді. Факторлардың әсер ету деңгейі қалалар бойынша әртүрлі екені анықталды, бұл олардың экономикалық құрылымының ерекшеліктерімен және даму деңгейімен байланысты. Зерттеудің ғылыми жаңалығы – экономикалық резилиенттілікті қала деңгейінде сандық әдістер арқылы бағалау. Практикалық маңызы – алынған нәтижелерді аймақтық саясатта қолдану мүмкіндігі.

1. Martin R. Regional economic resilience, hysteresis and recessionary shocks // Journal of Economic Geography. 2012. Vol. 12. P. 1–32.

2. Boschma R. Towards an evolutionary perspective on regional resilience // Regional Studies. 2015. Vol. 49. No. 5. P. 733–751.

3. Simmie J., Martin R. The economic resilience of regions: towards an evolutionary approach // Cambridge Journal of Regions, Economy and Society. 2010. Vol. 3. No. 1. P. 27–43.

4. Pike A., Dawley S., Tomaney J. Resilience, adaptation and adaptability // Cambridge Journal of Regions, Economy and Society. 2010. Vol. 3. No. 1. P. 59–70.

5. Bristow G., Healy A. Innovation and regional economic resilience // Cambridge Journal of Regions, Economy and Society. 2014. Vol. 7. No. 2. P. 241–256.

6. Нурланова Н.К. Региональное развитие Казахстана: тенденции и механизмы. – Алматы: Экономика, 2018. – 256 с.

7. Сабден Б. Региональная экономика и управление. – Алматы: Қазақ университеті, 2019. – 312 с.

8. Wooldridge J.M. Introductory econometrics: a modern approach. 6th ed. Boston: Cengage Learning, 2016. 912 p.

9. Gujarati D.N., Porter D.C. Basic econometrics. 5th ed. New York: McGraw-Hill, 2009. 922 p.

10. Бюро национальной статистики Республики Казахстан. URL: https://www.stat.gov.kz/ (дата обращения: 31.03.2026)

11. OECD. Regional outlook 2023: rebuilding resilient regions. Paris: OECD Publishing, 2023.

12. World Bank. World development report 2022: finance for an equitable recovery. Washington, DC: World Bank, 2022.

13. International Labour Organization. World employment and social outlook 2023. Geneva: ILO, 2023.

14. United Nations. World economic situation and prospects 2023. New York: UN, 2023.

15. McKinsey Global Institute. The Future of Work after COVID-19. New York: McKinsey & Company, 2021.

16. World Bank. Resilient Cities and Economic Development. Washington, DC: World Bank, 2021.

17. Hair J.F., Black W.C., Babin B.J., Anderson R.E. Multivariate Data Analysis. 7th ed. Harlow: Pearson Education, 2014.

18. Rodríguez-Pose A. The revenge of the places that don’t matter // Cambridge Journal of Regions, Economy and Society. 2018. Vol. 11. No. 1. P. 189–209.

19. European Commission. Regional Policy and Resilience Report. Brussels: European Commission, 2022.

20. Asian Development Bank. Asian Economic Integration Report 2023. Manila: Asian Development Bank, 2023.