Қазақстанның ауылдық аумақтарының демографиялық әлеуеті: әлеуметтік-экономикалық даму контекстіндегі өңіраралық талдау

Ауылдық аумақтардың тұрақты дамуы демографиялық, әлеуметтік және экономикалық үдерістердің күрделі өзара байланысы арқылы айқындалады. Ауылдық аумақтарды дамыту мәселесіне арналған зерттеулердің көптігіне қарамастан, демографиялық әлеует пен әлеуметтік-экономикалық даму деңгейі арасындағы өзара байланыстың сипаты әлі де пікірталас тудырады. Зерттеудің мақсаты – Қазақстанның жекелеген өңірлеріндегі ауылдық аумақтардың демографиялық әлеуеті мен әлеуметтік-экономикалық дамуын салыстырмалы бағалау және олардың өзара байланысының ерекшеліктерін анықтау. Зерттеудің ақпараттық базасы ретінде Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының 2021–2025 жылдардағы ресми статистикалық деректері пайдаланылды. Зерттеуде салыстырмалы, статистикалық және құрылымдық талдау әдістері, сондай-ақ матрицалық тәсіл қолданылды. Солтүстік Қазақстан, Түркістан, Шығыс Қазақстан және Батыс Қазақстан облыстарының ауылдық аумақтары бойынша демографиялық, әлеуметтік және экономикалық көрсеткіштерге салыстырмалы бағалау жүргізілді. Зерттеу нәтижелері демографиялық әлеует пен әлеуметтікэкономикалық даму деңгейінің айқын өңіраралық саралануын көрсетті. Жоғары демографиялық әлеует әрдайым жоғары әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштермен қатар жүрмейтіні, ал экономикалық өсім ауыл халқының сақталуы мен ұдайы өсуіне кепілдік бермейтіні анықталды. Зерттеудің ғылыми жаңалығы ауылдық аумақтардың демографиялық әлеуеті мен әлеуметтік-экономикалық даму деңгейі арасында тікелей сызықтық тәуелділіктің жоқтығын негіздеумен сипатталады. Практикалық маңыздылығы нәтижелерді ауылдық аумақтарды тұрақты дамытуға бағытталған өңірлік сараланған мемлекеттік саясатты әзірлеуде пайдалануға мүмкіндік береді.

1. OECD. Rural Well-being: Geography of Opportunities. OECD Rural Studies. Рaris: OECD Publishing, 2020. DOI: 10.1787/d25cef80-en

2. Правительство Республики Казахстан. Об утверждении Концепции развития сельских территорий Республики Казахстан на 2023–2027 годы: постановление от 28 марта 2023 года № 270. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2300000270 (дата обращения: 23.09.2026)

3. Сатыбалдин Ә.Ә., Тлеубердинова А.Т., Кулик К.В. Ауылдық аумақтарды дамытуды тұжырымдау // Экономика: стратегия және практика. – 2021. – Т. 16. – № 3. – Б. 6–21. DOI: 10.51176/1997-99672021-3-6-2

4. OECD. Getting to Services in Towns and Villages: Preparing Regions for Demographic Change. OECD Rural Studies. Paris: OECD Publishing, 2024. DOI: 10.1787/df1e9b88-en

5. Yang D., Zhang W., Li C., Yang J., Wang S. Research on factors affecting sustainable development in ecologically fragile areas based on a social-ecological system framework // Scientific Reports. 2026. Vol. 16. Article 7294. DOI: 10.1038/s41598-026-37865-5

6. Muñoz E.A., Flórez A.M., Guerrero J.A. Población rural y desarrollo en América Latina: análisis de las transformaciones demográficas // Revista Venezolana de Gerencia. 2024. Vol. 29. Special Issue 12. P. 872–890. DOI: 10.52080/rvgluz.29.e12.1

7. Copus A., Kahila P., Fritsch M., Dax T., Kovács K., Tagai G., Weber R., Grunfelder J., Löfving L., Moodie J., Ortega-Reig M., Ferrandis A., Piras S., Meredith D. European shrinking rural areas: Challenges, actions and perspectives for territorial governance (ESCAPE). Applied Research. Final Report. Luxembourg: ESPON EGTC, 2020. URL: https://www.espon.eu/sites/default/files/attachments/ESPON%20ESCAPE%20Main%20Final%20Report.pdf

8. Касымова С., Мақыш М., Муханова А. Устойчивое развитие сельских территорий Кызылординской области в контексте стратегии государственного развития // Экономическая серия Вестника ЕНУ им. Л.Н. Гумилева. – 2024. – № 4. – С. 41–57. DOI: 10.32523/2789-4320-2024-4-41-57

9. Халитова М.М., Нурымова С.К., Дюсебаева Ж.К. Демографиялық жағдайды жақсарту үшін Қазақстан ауылдарының әлеуметтік инфрақұрылымын дамыту тетіктері // «Тұран» университетінің хабаршысы. – 2023. – № 1. – Б. 90–103. DOI: 10.46914/1562-2959-2023-1-1-90-103

10. Pla-Bañuls J., Esparcia Pérez J. Depopulation and the environment: An approach to narratives from the Valencian media // Anales de Geografía de la Universidad Complutense. 2024. Vol. 44. No. 1. P. 251–276. DOI: 10.5209/aguc.94212

11. Loras-Gimeno D., Díaz-Lanchas J., Gómez-Bengoechea G. Rural depopulation in the 21st century: A systematic review of policy assessments // Regional Science Policy & Practice. 2025. Vol. 17. Article 100176. DOI: 10.1016/j.rspp.2025.100176

12. Xu C., Li X., Cai A., Zhu J. Can rural-urban migration benefit sustainable agriculture with large-scale farming? // Humanities and Social Sciences Communications. 2026. Vol. 13. Article 551. DOI: 10.1057/s41599026-06916-7

13. Курманова Г.К., Суханбердина Б.Б., Ким А.А., Уразова Б.А. Миграционные процессы в современном казахстанском обществе // Вестник университета «Туран». – 2020. – № 2(86). – С. 74–79.

14. Kizimbayeva A.B., Saubetova B.S. Relevant issues of social and economic stability of rural areas of the Republic of Kazakhstan // Problems of AgriMarket. 2021. No. 1. P. 22–27. DOI: 10.46666/2021-1-27089991.02

15. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан. Статистика регионов РК. URL: https://stat.gov.kz/ru/region/