«5+1» форматтары аясында Орталық Азия елдерінің сыртқы серіктестермен экономикалық ынтымақтастығының институционалдық архитектурасы: іске асыру тетіктері мен құралдары

Соңғы он жыл ішінде Орталық Азия мемлекеттері мен сыртқы серіктестер арасындағы көпжақты «5+1» форматтарының белсенді институционалдануы байқалды. Бұл саммиттер, министрлік деңгейдегі кездесулер мен бірлескен декларациялар санының артуынан көрініс табады. Алайда мұндай саяси белсенділік әрдайым ауқымы жағынан соған сәйкес келетін практикалық экономикалық нәтижелермен ұштаса бермейді. Мақала 2015–2025 жж. аралығында АҚШ, Қытай және Еуропалық одақ қатысатын «5+1» форматтары шеңберінде саяси уағдаластықтардан нақты экономикалық жобаларды іске асыруға көшуді қамтамасыз ететін институционалдық тетіктер мен құралдарды зерттеуге арналған. Салыстырмалы институционалдық талдау, ресми құжаттардың контент-талдауы және кейс-стади әдісі негізінде әрбір формат алты сапалық критерий бойынша жіктелді: өзара іс-қимылдың тұрақтылығы, тұрақты үйлестіруші органдардың болуы, жол карталарының нақтылық деңгейі, қаржылық қамтамасыз етілуі, мониторинг тетіктерінің болуы және жобалық нәтижелілігі. Бұл ретте көпжақты міндеттемелер мен қатар жасалатын екіжақты келісімдер дәйекті түрде ажыратылды. Талдау нәтижелері жоғары деңгейдегі кездесулердің тұрақтылығы және тұрақты үйлестіру тетіктерінің болуы секілді параметрлер бойынша үш форматтың да институционалдық жетілу деңгейі өзара салыстырмалы екенін көрсетеді. Сонымен қатар олар жол карталарының нақтылану дәрежесі, қаржылық құралдардың көпжақты деңгеймен байланыстырылуы және мониторинг тетіктерінің болуы тұрғысынан елеулі айырмашылықтарға ие. Еуропалық одақ форматы жол карталарын әзірлеу және олардың іске асырылуын мониторингтеу тұрғысынан неғұрлым дамыған институционалдық архитектурамен ерекшеленеді. Ал АҚШ пен Қытай форматтарына жарияланған ірі қаржыландыру көлемдері мен олардың екіжақты емес, нақты көпжақты өзара іс-қимыл деңгейіне институционалдық тұрғыдан бекітілуі арасындағы тұрақты алшақтық тән. Зерттеудің ғылыми жаңалығы форматтардың институционалдық архитектурасын жобаларды іске асырудың құжаттармен расталған нәтижелерімен байланыстыратын сапалық, агрегатталмаған салыстырмалы талдау шеңберін әзірлеуден тұрады. Алынған нәтижелердің практикалық маңыздылығы оларды Орталық Азия елдерінің министрліктері, өңірлік үйлестіру құрылымдары және даму институттары қызметінде пайдалану мүмкіндігімен айқындалады.

1. Zhiyenbayev M. C5+Solution: Japan’s Minilateral Diplomacy and Central Asia’s Balancing Act. The Astana Times. 2025. URL: https://astanatimes.com/2025/03/c5-solution-japans-minilateral-diplomacy-andcentral-asias-balancing-act/ (accessed: 13.05.2026)

2. Rudenshiold E. C5+1 at a crossroads: Charting the next decade of US-Central Asia engagement. The Diplomat. 2025. URL: https://thediplomat.com/2025/11/c51-at-a-crossroads-charting-the-next-decade-of-uscentral-asia-engagement/ (accessed: 13.05.2026)

3. Kazakhstan U.S.M. C5+1. U.S. Embassy & Consulate in Kazakhstan. 2023. URL: https://kz.usembassy.gov/c51/ (accessed: 15.05.2026)

4. Nurtazina R., Abdrashitova A., Kim S. The United States and Central Asia in the “C5+1” framework: scope, limits and impact metrics // Clío. Revista de Historia, Ciencias Humanas y Pensamiento Crítico. 2026, vol. 6, no. 11, pp. 2206–2261. URL: https://doi.org/10.5281/zenodo.17549205

5. Kholnazarov A. The European Union’s strategic engagement in Central Asia: From normative partnership to Geopolitical connectivity, 2019–2025 // Acta Humanitatis. 2026, vol. 4, no 1, pp. 50–69. URL: https://doi.org/10.5709/ah-04.01.2026-03

6. Yamaguchi S. China’s diplomacy in Central Asia: the logic of internal politics coupled with the logic of great power competition. Journal of Contemporary East Asia Studies. 2025, vol. 14, no. 2, pp. 161–183. URL: https://doi.org/10.1080/24761028.2026.2619803

7. Vinokurov E., Libman A. Eurasian Integration: Challenges of Transcontinental Regionalism. Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2012. 288 p.

8. Libman A., Vinokurov E. One Eurasia or Many? Regional Interconnections and Connectivity Projects on the Eurasian Continent. Washington, D.C.: Central Asia Program, IERES, George Washington University, 2021. 118 p.

9. Kurtis Y. Ten-Year Anniversary: Looking back at the C5+1// Caspian Policy Center. 2025. URL: https://www.caspianpolicy.org/research/central-asia/ten-year-anniversary-looking-back-at-the-c51 (accessed: 13.05.2026)

10. Wood C. What happened at the First-Ever Central Asia-US leaders’ summit? // The Diplomat. 2023. URL: https://thediplomat.com/2023/09/what-happened-at-the-first-ever-central-asia-us-leaders-summit/ (accessed: 15.05.2026)

11. Satubaldina A. What to Expect from C5+1 Summit in Washington This Week// The Astana Times. 2025. URL: https://astanatimes.com/2025/11/what-to-expect-from-c51-summit-in-washington-this-week/ (accessed: 15.05.2026)

12. Baskaran G., Aubakirov K. Ten Years of C5+1: U.S.-Central Asia Minerals Cooperation // Center for Strategic and International Studies (CSIS). 2025. URL: https://www.csis.org/analysis/ten-years-c51-us-centralasia-minerals-cooperation (accessed: 11.04.2026)

13. Key takeaways from 2nd China-Central Asia Summit in Astana // Xinhua. 2025. URL: https://english.news.cn/20250618/1569680311d94cbf96db8722c5538747/c.html (accessed: 11.04.2026)

14. Zipatolla Sh. Rethinking EU Strategy in Central Asia // DGAP Policy Brief 12. 2025. German Council on Foreign Relations. May 2025. URL: https://doi.org/10.60823/DGAP-25-42233-en

15. Gurbanov Y. C5+1 reframing Russia’s position in Central Asia // Jamestown. 2026. URL: https://jamestown.org/c51-reframing-russias-position-in-central-asia/ (accessed: 14.02.2026)

16. Joint Statement by President Biden and leaders of the Central Asia Five Nations-The New York Declaration: C5+1 Resilience Through Security, Economic, and Energy Partnership // The American Presidency Project. 2023. URL: https://www.presidency.ucsb.edu/documents/joint-statement-president-biden-and-leadersthe-central-asia-five-nations-the-new-york (accessed: 14.05.2026)

17. C5+1 United States Department of State // United States Department of State. 2026. URL: https://www.state.gov/c51/ (accessed: 14.05.2026)

18. Aguiar P. Trump’s C5+1 Gamble: Can America Reclaim Central Asia? // Geopolitical Monitor. 2025. URL: https://www.geopoliticalmonitor.com/trumps-c51-gamble-can-america-reclaim-central-asia/ (accessed: 08.07.2026)

19. Cutler R. Washington Shifts C5+1 From Diplomacy to Deals // The Times of Central Asia. 2026. URL: https://timesca.com/washington-shifts-c51-from-diplomacy-to-deals/ (accessed: 08.07.2026)

20. Trump And Central Asia reach critical minerals deal at Washington Summit // RFE/RL. 2025. URL: https://www.rferl.org/a/central-asia-trump-critical-minerals-diplomatic-deals-summit/33583397.html (accessed: 08.05.2026)

21. Xi Jinping Attends the Second China-Central Asia Summit and Delivers a Keynote Speech // Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China. 2025. URL: https://www.fmprc.gov.cn/eng/zy/jj/xjpcxdejzgzyfh/202506/t20250619_11653305.html (accessed: 08.05.2026)

22. The Vector of Sustainable Partnership: Results and Prospects of the Second Central Asia-China Summit // Center for China Studies (Kazakhstan). 2025. URL: https://chinastudies.kz/en/home-eng/centralasia-and-china-en/18983/ (accessed: 11.06.2026)

23. Omarova Zh. Bilateral Trade Turnover Between Kazakhstan and China Reaches $43.8 Billion // The Astana Times. 2025. URL: https://astanatimes.com/2025/01/bilateral-trade-turnover-between-kazakhstan-andchina-reaches-43-8-billion/ (accessed: 11.06.2026)

24. China’s Trade with Central Asia Hits $94.8 Billion in 2024 // Orda.kz. 2025. URL: https://en.orda.kz/chinas-trade-with-central-asia-hits-948-billion-in-2024-4874/ (accessed: 02.07.2026)

25. First EU-Central Asia summit, 4 April 2025 // Council of the European Union. 2025. URL: https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-summit/2025/04/04/ (accessed: 02.07.2026)

26. Joint Declaration following the First European Union-Central Asia Summit // Council of the European Union. 2025. URL: https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/04/04/joint-declarationfollowing-the-first-european-union-central-asia-summit/ (accessed: 02.07.2026)

27. EU Launches US$13.2 Billion Package for Central Asia at Historic Samarkand Summit // The Astana Times. 2025. URL: https://astanatimes.com/2025/04/eu-launches-us13-2-billion-package-for-central-asia-athistoric-samarkand-summit/ (accessed: 12.06.2026)

28. Popławski M. EU-Central Asia summit in Samarkand: the economy comes first // OSW Centre for Eastern Studies. 2025. URL: https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2025-04-09/eu-central-asiasummit-samarkand-economy-comes-first (accessed: 12.06.2026)

29. Usov A. EBRD sets an investment record in Central Asia // European Bank for Reconstruction and Development. 2025. URL: https://www.ebrd.com/home/news-and-events/news/2025/EBRD-sets-aninvestment-record-in-Central-Asia.html (accessed: 12.06.2026)