Қырғызстан Республикасында майлы дақылдар өндірісінің үдерістері мен перспективалары

Қырғызстан Республикасында майлы дақылдар өндірісі елдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуде, аграрлық секторда ерекше маңызға ие. Саланы дамытудың негізгі міндеті – ішкі азық-түлік нарығын толтыру және қайта өңдеу өнеркәсібінің шикізат базасын нығайту. Бұл дақылдар өңделгеннен кейін тамақ, косметика және химия өнеркәсібінде қолданылатын өсімдік майларын өндіруге мүмкіндік береді. Майлы дақылдарды өсірудің тиімділігі тұқымның сапасына, қолданылатын агротехнологияларға, тыңайтқыштардың берілуіне, суару жүйелеріне және механикаландыру деңгейіне тікелей байланысты. Зерттеудің мақсаты – саланың тиімділігін арттыру бойынша нақты ұсыныстарды негіздеу үшін өңірлік бөліністе Қырғызстан Республикасындағы егіс алқаптарының динамикасы мен майлы дақылдардың өнімділігіне сандық бағалау жүргізу. Зерттеу барысында елдегі майлы дақылдарды өсірудің негізгі проблемалары анықталды. Олардың қатарына қолайсыз ауа райына тәуелділік, заманауи технологиялардың жетіспеушілігі, су ресурстарымен жеткіліксіз қамтамасыз етілу және аграрлық секторға инвестициялардың тапшылығы жатады. Майлы дақылдарды өндіретін кәсіпорындардың өнімділігі мен тиімділігі әртүрлі факторларға байланысты болғандықтан, мақалада жалпы ел бойынша және өңірлер бөлінісінде өндіріс көлемінің, егіс алқаптарының және өнімділік динамикасы талданады. Зерттеудің негізгі бағыттары майлы дақылдар өндірісіне әсер ететін факторларды анықтауды, өндірістік көрсеткіштердегі аймақтық айырмашылықтарды салыстыруды, жаңа технологияларды енгізу және инфрақұрылымды жақсарту арқылы өнімділікті арттыру мүмкіндіктерін бағалауды қамтиды. Сонымен қатар мемлекеттік қолдау мен экспорттық әлеуетті кеңейтуді есепке ала отырып, сектордың өсуін ынталандыру бағыттары зерттелді. Зерттеу қорытындысы бойынша Қырғызстан Республикасының майлы дақылдар өндірісіндегі бар проблемаларын шешу жолдары ұсынылды. Атап айтқанда, импортты алмастыру саясатын жалғастыру, ауыл шаруашылығын әртараптандыру, қаржыландыру көлемін ұлғайту және саланы жаңғырту қажеттілігі негізделді. Зерттеудің ғылыми және практикалық маңыздылығы оның нәтижелерін аграрлық саясатты жетілдіру үшін пайдалану мүмкіндігімен айқындалады.

1. Сухочева Н.А., Грудкина Т.И. Эффективное управление производством масличных культур // Вестник аграрной науки. – 2024. – № 1(106). – С. 179–184.

2. Truhachev V.I., Kurennaya V.V. Improving the efficiency of oilseed production in the region: innovation and technological aspect // European Journal of Economics and Management Sciences. 2015. No. 2. P. 97–100.

3. Гончаров С.В., Горлова Л.А. Масличные культуры: новые вызовы и тенденции их развития // Масличные культуры. Научно-технический бюллетень Всероссийского научно-исследовательского института масличных культур. – 2018. – Вып. 2(174). – С. 96–100

4. Макарская Е.Ю., Кривошлыков К.М. Тенденции развития рынка масличных культур и основные меры государственной поддержки отечественной селекции в современных геополитических условиях // Масличные культуры. – 2024. – Вып. 2(198). – С. 108–113

5. Пшеничников В.Ю. Основные направления повышения рентабельности производства продукции масличных культур // Структурные преобразования как условие устойчивого развития экономики: Материалы IV научно-практического межрегионального круглого стола, Барнаул, 26 ноября 2021 года. – Барнаул: Индивидуальный предприниматель Колмогоров Игорь Александрович. 2021. – С. 33–35.

6. Slobodianyk A., Abuselidze G., Lymar V. Economic efficiency of oilseed production in Ukraine // E3S Web of Conferences, Kenitra, 25–27 декабря 2020 года. Kenitra, 2021.

7. Stahl A., Friedt W., Wittkop B., Snowdon R.J. Complementary diversity for nitrogen uptake and utilisation efficiency reveals broad potential for increased sustainability of oilseed rape production // Plant and Soil. 2016. Vol. 400. No. 1–2. P. 245–262.

8. Байгот М., Глотова И. Развитие масложировой отрасли в государствах – членах ЕАЭС // СФЕРА: Масложировая индустрия. Масла и жиры. – 2017. – № 1(2). – С. 10–13.

9. Тугачева Л.В., Борода О.В. Экономическая эффективность производства масличных культур и масложирового производства // Экономические науки. – 2023. – № 220. – С. 57–64.

10. Токобаев Н.К. Анализ рынка растительного масла в Кыргызстане // Вестник магистратуры. – 2015. – № 11–2. – С. 212–219.

11. Асанов К.К. Региональные особенности развития аграрного сектора Кыргызстана. – Бишкек: Илим, 2023. – 178 с.

12. Национальный статистический комитет Республики Кыргызстан // Сельское хозяйство Республики Кыргызстан. URL: https://www.stat.gov.kg/ru (дата обращения: 17.11.2025)

13. Соколова А.А. Повышение экономической эффективности производства и реализации масличных культур в России // Научный форум: Экономика, управление и цифровые технологии в АПК-2024: СБОРНИК ТРУДОВ, приуроченных к Международной научно-практической студенческой конференции, Москва, 20 ноября 2024 года. – Москва: Российский государственный аграрный университет, 2024. – С. 133–137.

14. Bryxovа P., Fernández-Cusimamani Е., Klíma M. Current Insights into Various In Vitro Dihaploidization Techniques Used in Brassica Oil Crops // Agronomy. 2025. Vol. 15. No. 1. P. 179.

15. Grewal H.S., Zhonggu Lu., Graham R.D. Influence of subsoil zinc on dry matter production, seed yield and distribution of zinc in oilseed rape genotypes differing in zinc efficiency // Plant and Soil. 1997. Vol. 192. No. 2. P. 181–189.

16. Vinnichek L.B., Pogorelova V., Khomutov M.A. Development Oilseed Production Based on Assortment Expanding // The Challenge of Sustainability in Agricultural Systems. Heidelberg: Springer International Publishing, 2021. Vol. 205. P. 497–503.

17. Сухочева Н.А., Грудкина Т.И. Эффективность производства масличных культур с учетом применения программы Wialon // Региональные проблемы преобразования экономики. – 2022. – № 9(143). – С. 20–26.