Азия елдеріндегі органикалық ауыл шаруашылығы: қазіргі жағдайы, ауыл шаруашылығы кооперативтерінің рөлі

Соңғы жылдары әлем бойынша органикалық ауыл шаруашылығының танымалдығы артуда және бұл саланың ірі корпорациялар тарапынан коммерциялануы шағын, өнімділігі төмен өндірушілердің нарықтағы бәсекеге қабілеттілігін әлсіретуде. Мақаланың мақсаты – Қазақстанның Азия елдеріндегі органикалық ауыл шаруашылығын дамытудағы мүмкіндігін көрсету, сондай-ақ органикалық өндірісті дамытудағы ауыл шаруашылығы кооперативтерінің рөлін ғылыми негіздеу. Аталған мақсатқа қол жеткізу үшін келесідей міндеттер орындалды: органикалық ауыл шаруашылығының әлеуметтік-экономикалық маңызы көрсетілді, әлем бойынша және аймақтар бөлінісіндегі органикалық ауылшаруашылық жерлеріне салыстырмалы талдау жасалды. Азия елдерінің, оның ішінде Қазақстанның органикалық ауыл шаруашылығы жерлеріне динамикалық талдау жасалды. Азия елдеріндегі органикалық ауыл шаруашылығының басым бөлігін иемденіп отырған Үндістан мен Қытайдағы ауыл шаруашылығы кооперативтерінің дамыту үрдісіне ғылыми зерттеу жүргізілді. Қазақстанның органикалық ауыл шаруашылығының жағдайы мен ауыл шаруашылығы кооперативтерінің қызметі бойынша негізгі көрсеткіштерге салыстырмалы талдау жүргізілді және көптік корреляция жасалды. Органикалық ауыл шаруашылығы өнімдерінің кооперативін құрудың ауыл шаруашылығы өндірушілері үшін пайдасы ғылыми негізделді. Нәтижесінде Қазақстандағы органикалық ауыл шаруашылығы мен ауыл шаруашылығы кооперативтерінің қызметі арасындағы өзара байланыстың біркелкі емес екені анықталды. Ауыл шаруашылығы кооперативтері мүшелерінің саны мен бір гектар алаңға шаққандағы органикалық тыңайтқыштарды енгізу көлемі арасында оң корреляциялық байланыс бар. Сол себепті кооператив мүшелерінің санын арттыру тетіктерін жетілдіру арқылы органикалық өндірісті нығайту қажет. Мұндай жағдайда органикалық ауыл шаруашылығы кооперативтері өндірістік, ұйымдастырушылық және маркетингтік ресурстарды біріктіріп, тұрақты ауыл шаруашылығы мен жергілікті азық-түлік өндірісін дамытудың тиімді тетігіне айналады.

1. Olimovich A.S. Organization of «Consumer Cooperatives» in Organic Agriculture – A Factor for Increasing Employment and Income of the Population // Central Asian Journal of Innovations on Tourism Management and Finance. 2026. Vol. 7. No. 1. P. 22–31. URL: https://cajitmf.casjournal.org/index.php/CAJITMF (accessed: 25.03.2026)

2. The World of Organic Agriculture. Frick, Switzerland: Research Institute of Organic Agriculture (FiBL). 2025. URL: https://www.fibl.org/en/shop-en/1797-organic-world-2025 (accessed: 25.03.2026)

3. Tsalov G.V., Tarasov Yu.I. Agricultural consumer cooperatives as a tool to support the small-scale sector of the regional economy. URL: file:///C:/Users/User/Downloads/selskohozyastvennyepotrebitelskiekooperativy-kak-instrument-podderzhki-melkotov (accessed: 26.03.2026)

4. Кручинина В.М. Кооперативы как инструмент развития органического сельского хозяйства России // Вестник ВГУИТ. – 2018. – Т. 80. – № 1. – С. 251–260. URL: http://doi.org/10.20914/2310-12022018-1-251-260

5. lyasov V.Z., Shagapova S.U., Rakhmatullina T.E., Smirkin M.A. Cooperation in the Production of Ecological Agricultural (Organic) Products // Corporate Social Responsibility to the Green Growth of Business and Economy. Book. 2025. Р. 329–333. URL: https://doi.org/10.1007/978-3-031-83041-9_55

6. Polgar T.A. Entrepreneurship and Business: Financial, Economic, Administrative and Legal Aspects of Sustainable Development // Journal of Applied Research in Agroindustrial Complex. Moscow, 2016. 710 p.

7. The World of Organic Agriculture Statistics and Emerging Trends 2025. Organic World. Corrigenda and supplementary material. 2025. URL: http://www.organic-world.net/yearbook/yearbook-2025.html (accessed: 30.03.2026)

8. Закон РК «О сельскохозяйственных кооперативах» от 29 октября 2015 года № 372-V ЗРК. – 2015. URL: //https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z1500000372 (дата обращения: 03.01.2026)

9. Закон РК «О производстве и обороте органической продукции» от 10 июня 2024 года № 89-VIII ЗРК.-2024. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2400000089 (дата обращения: 03.01.2026)

10. He Y., Chen Y. The Impact of Agricultural Cooperatives on Farmers’ Agricultural Revenue: Evidence from Rural China // Sustainability. 2024. Vol. 16. No. 10979. Р. 2–22. DOI: https://doi.org/10.3390/su162410979

11. Law of the People’s Republic of China on Specialized Farmers Cooperatives. Order of the President of the People’s Republic of China No. 57. 2006. URL: https://natlex.ilo.org/dyn/natlex2/natlex2/files/download/76948/CHN-76948%20Eng.pdf (accessed: 08.01.2026)

12. Sari I.M., Nidar S.R., Komaladewi R. The Role of Agriculture Cooperatives for Farmer Empowerment: A Literature Review and Its Implications on Poverty // Jurnal Ilmiah Keagamaan dan Kemasyarakatan. 2026. Vol. 20. No. 2. Р. 1213 –1230. URL: https://doi.org/10.35931/aq.v20i2.6440

13. Hussein Nowfal S., Nanduri S., W. Gracy Theresa B. Keerthi Samhitha, Vinoth R., Veerapandi A., & Bommisetti R.K. The Role of Agricultural Cooperatives in Enhancing Credit Access, Market Information, and Smart Farming Among Rural Farmers // Research on World Agricultural Economy. 2024. Vol. 6. No. 1. Р. 654–672. URL: https://doi.org/10.36956/rwae.v6i1.1536

14. Cooperative and Farmers’ Organizations // Agriculture.institute. URL: https://agriculture.institute/cooperative-and-farmers-organizations/top-successful-agricultural-cooperatives-india/#google_vignette (accessed: 08.01.2026)

15. Концепция развития сельских территорий Республики Казахстан на 2023–2027 годы, 28 марта 2023 года. № 270 URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2300000270 (дата обращения: 05.04.2026)

16. Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы. 2026. URL: https://stat.gov.kz (өтініш берілген күн: 07.04.2026)