Бірігу және жұтылу қаржы секторындағы шоғырлану нысаны ретінде: ерекшеліктері мен мәселелері

Мақалада Қазақстан Республикасының қаржы секторындағы бірігу мен жұтылу (M&A) үдерістерінің теориялық және қолданбалы аспектілері қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – екінші деңгейлі банктердің шоғырлануының негізгі ерекшеліктерін, себептері мен салдарын анықтау және дисконтталған ақша ағымдары (DCF) әдісін қолдана отырып синергиялық әсерді бағалау. Зерттеу жүйелі, салыстырмалы және қаржыэкономикалық тәсілдерге негізделген. Эмпирикалық база ретінде Қазақстан Ұлттық Банкі, Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі, Қазақстан қор биржасы және халықаралық ұйымдардың (BIS, World Bank) деректері пайдаланылды. Талдау нәтижелері бірігу үдерістері банктердің капиталдануы мен тұрақтылығын арттыратынын, бірақ монополиялану мен ашықтықтың жеткіліксіздігі сияқты тәуекелдермен қатар жүретінін көрсетті. Halyk Bank–Казкоммерцбанк, Банк Центр Кредит–Eco Center Bank және Kaspi.kz– Hepsiburada мысалдары бойынша синергиялық әсердің орта мерзімді перспективада айқындалатыны анықталды. Зерттеудің ғылыми жаңалығы DCF моделін дамушы қаржы нарығы жағдайында қолдануда және консолидациялық үдерістердің институционалдық түсіндірмесін ұсынуда көрініс табады. Практикалық маңызы – алынған нәтижелерді қаржы секторының нормативтік және стратегиялық реттеуінде пайдалану мүмкіндігінде.

1. Berger A.N., Demsetz R.S., Strahan P.E. The consolidation of the financial services industry: Causes, consequences, and implications // Journal of Banking & Finance. 1999, vol. 23, no. 2–4, pp. 135–194.

2. Altunbaş Y., Marques-Ibanez D. Mergers and acquisitions and bank performance in Europe: The role of strategic similarities // European Financial Management. 2004, vol. 10, no. 4, pp. 639–662.

3. DeYoung R., Evanoff D.D., Molyneux P. Mergers and acquisitions of financial institutions: A review of the post-2000 literature // Journal of Financial Services Research. 2009. Vol. 36. P. 87–110.

4. Carletti E., Hartmann P., Spagnolo G. Bank mergers, competition and liquidity // Journal of Money, Credit and Banking. 2007, vol. 39, no. 5, pp. 1067–1107.

5. Nguyen T.Y., Swanson P.E. Firm performance after M&A: Evidence from emerging markets // Emerging Markets Review. 2020, vol. 45, article 100724.

6. Wheelock D.C., Wilson P.W. Consolidation in US banking: Which banks engage in mergers? // Review of Financial Economics. 2018, vol. 36, no. 2, pp. 189–204.

7. Святов С.А., Долдина А.Н. Слияния и поглощения как фактор стабилизации банковского сектора Казахстана // Central Asian Economic Review. 2019, no. 2, pp. 182–191.

8. Коновалова М.Е. Особенности процессов концентрации и централизации на рынке банковских услуг // Экономические науки. – 2020. – № 10(191). – С. 18–24.

9. International Monetary Fund (IMF). Republic of Kazakhstan: Financial System Stability Assessment. IMF Country Report. Washington, 2024. URL: https://www.imf.org (accessed: 05.08.2025)

10. Национальный банк Республики Казахстан. Отчёт о финансовой стабильности за 2023– 2024 гг. – Алматы, 2024. URL: https://nationalbank.kz (дата обращения: 05.08.2025)

11. Агентство по регулированию и развитию финансового рынка (АРРФР). AQR 2024: Анализ качества активов банков второго уровня. – Астана, 2024.

12. Казахстанский фонд гарантирования депозитов (KDIF). Обзор устойчивости банковского сектора Казахстана. – Пресс-релиз, 2024.

13. Казахстанская фондовая биржа (KASE). Annual Report 2017–2023. – Алматы, 2024. URL: https://kase.kz (дата обращения: 15.08.2025)

14. Bank for International Settlements (BIS). Financial Stability and Banking Consolidation: Lessons from Emerging Economies. – Basel, 2022.

15. World Bank. Kazakhstan Financial Sector Assessment: Policy Note. Washington, DC, 2023. URL: https://worldbank.org (accessed: 15.08.2025)

16. Казкоммерцбанк. Consolidated Financial Statements 2016–2017. Архив KASE. – Алматы, 2018.

17. БТА Банк. Annual Report 2013. – Алматы, 2014.

18. Halyk Bank. Annual Report 2022–2024. – Алматы, 2025. URL: https://halykbank.kz (дата обращения: 22.08.2025)

19. The Astana Times. Merger of Kazkommertsbank and Halyk Bank Complete. 6 Aug 2018. URL: https://astanatimes.com (accessed: 25.08.2025)

20. Банк ЦентрКредит. Annual Report 2023. – Алматы, 2024. URL: https://bcc.kz (дата обращения: 12.09.2025)

21. Eco Center Bank (бывш. Альфа-Банк Казахстан). Financial Disclosure 2023. Архив KASE. – Алматы, 2024.

22. Kursiv Media. Bank CenterCredit reveals details of the deal with Alfa-Bank Kazakhstan. 15 May 2023. URL: https://kursiv.kz (accessed: 12.09.2025)

23. Kaspi.kz. Kaspi.kz completes acquisition of controlling interest in Hepsiburada. 29 Jan 2025. URL: https://ir.kaspi.kz (accessed: 15.09.2025)

24. Kaspi.kz. Annual Report 2024. – Алматы, 2025. URL: https://ir.kaspi.kz (дата обращения: 15.09.2025)

25. Fiordelisi F., Marques-Ibanez D., Molyneux P. Efficiency and risk in European banking // Journal of Banking & Finance. 2011, vol. 35, no. 5, pp. 1315–1326.

26. Financial Times. China pushes for mergers to create global banking and securities giants. December 2024. URL: https://ft.com (accessed: 25.09.2025)

27. Гражданский кодекс Республики Казахстан (oбщая часть) от 27 декабря 1994 года (с изменениями и дополнениями по состоянию на 01.09.2024 г.) URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1006061 (дата обращения: 29.09.2025)

28. Кодекс Республики Казахстан от 29 октября 2015 года № 375-V «Предпринимательский кодекс Республики Казахстан» (с изменениями и дополнениями по состоянию на 11.01.2025 г.) URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=38259854 (дата обращения: 29.09.2025)

29. Закон Республики Казахстан от 31 августа 1995 года № 2444 «О банках и банковской деятельности в Республике Казахстан» (с изменениями и дополнениями по состоянию на 01.01.2025 г.) URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1003931 (дата обращения: 29.09.2025)

30. Корпоративное слияние и поглощение: полное руководство // Официальный сайт юридической компании «Акаркан и Семенов». URL: https://acarkansemenov.com/en/about (дата обращения: 02.10.2025)