Қазақстан университеттерінде гранттық жобаларды басқарудың институционалдық негіздері мен практикасы

Мақаланың мақсаты – Қазақстан университеттеріндегі гранттық жобаларды басқарудағы негізгі мәселелері мен кедергілерді айқындап, олардың тиімділігі, нәтижелілігі мен ғылыми әзірлемелерді коммерцияландыруды арттыруға бағытталған практикалық ұсынымдар әзірлеу. Гранттық қаржыландыру ғылымды мемлекеттік қолдаудың аса маңызды тетігі болып табылады, алайда оны отандық университеттерде пайдалану бірқатар институционалдық және ұйымдастырушылық қиындықтармен ұштасуда. Әдебиеттерге шолу заманауи жобалық менеджмент, технология трансферті және академиялық кәсіпкерлік тұжырымдамаларын, сондай-ақ халықаралық және отандық тәжірибені қамтиды. Шетелдік университеттердің тәжірибесін Қазақстандағы жағдаймен салыстыру барысында ұйымдастырушылық құрылымдардың бытыраңқылығы, бөлімшелер арасындағы үйлестірудің әлсіздігі, ғылым мен бизнестің жеткіліксіз ықпалдасуы, инновациялық салаға бизнестің шектеулі тартылуы айқындалды. Сонымен қатар, жобаларды басқару бойынша кадрларды даярлау мен зерттеулерді қолдау инфрақұрылымының даму деңгейіндегі айырмашылықтар анықталды, оның ішінде технология трансферті орталықтары мен инкубациялық алаңдар. Эмпирикалық бөлім аралас әдістемеге негізделген: сауалнама (80 респондент) және жартылай құрылымдалған сұхбат (15 басшы). Қатысушылардың небәрі 22%-ы жобаларды басқарудың нақты құрылымы бар екенін атап өтті, 60%-дан астамы коммерцияландыру бойынша ақпараттың жеткіліксіздігін көрсетті, ал жартысына жуығы қолданыстағы ынталандыру жүйелерінің тиімділігіне күмән келтірді. Зерттеушілердің басым бөлігі академиялық нәтижелерге (мақалалар, есептер) бағдарланған, ал енгізу мен нарықтық іске асыруға көңіл аз бөлінуде. Нәтижелер гранттарды басқарудың интеграцияланған моделіне көшудің қажеттілігін дәлелдейді: университеттер жанынан жобалық офис құру, ғылымды сүйемелдеудің цифрлық платформаларын енгізу, нормативтік базаны жетілдіру және нәтижелерді тәжірибелік енгізуге бағытталған ынталандыру жүйесін қалыптастыру. Қосымша шаралар ретінде университеттер мен бизнес арасындағы желілік ынтымақтастықты дамыту, зерттеушілердің халықаралық консорциумдарға қатысуын ынталандыру және гранттық жобаларды ұзақ мерзімді мониторингтеу тетіктерін құру ұсынылады. Ұсынылған шаралар ғылыми әзірлемелерді коммерцияландыру деңгейін және ұлттық ғылыми жүйенің халықаралық бәсекеге қабілеттілігін арттыруға мүмкіндік береді.

1. Абильдина Г.Ж., Кусаинова М.К., Рысбекова А.Т. Проблемы реализации научных проектов в вузах Казахстана // Вестник КазНУ. Серия экономическая. – 2021. – № 4(134). – С. 155–161.

2. Ермуханбетова С.С., Омарова Л.Т. Совершенствование организационного механизма управления научной деятельностью в вузах // Вестник КазНУ. Серия экономическая. – 2018. – № 2(123). – С. 98–104.

3. Сагинова К.Е. Коммерциализация научных результатов в университетах Казахстана: проблемы и перспективы // Вестник экономики и бизнеса. – 2021. – № 10(148). – С. 34–39.

4. Etzkowitz H., Leydesdorff L. The dynamics of innovation: From National Systems and «Mode 2» to a Triple Helix of university–industry–government relations. Research Policy. 2000, vol. 29, no. 2, pp. 109–123.

5. Clark B.R. Creating entrepreneurial universities: Organizational pathways of transformation. Oxford: Pergamon. 1998, 228 p.

6. Muscio A., Quaglione D., Vallanti G. University regulation and university–industry interaction: A performance analysis of Italian academic departments // Research Policy. 2017, vol. 46, no. 3, pp. 594–606.

7. Perkmann M., Tartari V., McKelvey M. Academic engagement and commercialisation: а review of the literature on university–industry relations // Research Policy. 2019, vol. 48, no.1, pp.1–29.

8. Tijssen R.J.W., Yegros-Yegros A., Winnink J. University–industry research collaboration: а bibliometric analysis // Journal of Informetrics. 2022, vol. 16, no. 2, аrticle 101296.

9. Berdykulova G., Daineko Y., Kamysbayev M. Digitalization of human resource department: the experience of Kazakhstani enterprise // Procedia Computer Science. 2024, vol. 231, pp. 359–364.

10. Niyazbekova A.B., Shakirov T.A., Baytlesova L.I. Effect of phosphate nature on the inhibitory capability of phosphate compositions // International Journal of Biology and Chemistry. 2024, vol. 17, no. 1, pp. 134–141. URL: https: https://doi.org/10.26577/IJBCh2024v17i1-a16.

11. Zhunusbekova N., Kamysbayev M. Ai-driven project management strategies in scientific research // Satbayev International Conference. 2025, vol. 25, issue 2, pp. 599–605. URL: https: https://doi.org/10.51301/SIC.2025.i1.76.

12. Шалдарбеков К.Б., Нурмухамбетова З.С., Джолдасов А.А., Сатыбалдиева Д.О. Аймақтық индустриялық жобаларды басқару механизмін жетілдіру жолдары // Вестник Казахского университета экономики, финансов и международной торговли. – 2025. – № 1(58). – С. 383–391. URL: http://vestnik.kuef.kz/ru/site/details?id=

13. Жунусбекова Н.М., Сатыбалдиева Д.О., Искакова Т.К., Шалдарбекова К.Б. Экономическая оценка модельного химического процесса в контексте устойчивого развития // Вестник Казахского университета экономики, финансов и международной торговли. – 2025. – № 1(58). – С. 403–410. URL: http://vestnik.kuef.kz/web/uploads/file-vestnik/8d589e30df2d348a45cef3194c5a594f.pdf

14. Satybaldiyeva D., Mukhanova G., Tymbayeva Zh., Tyshkanbayeva M., Bolatkyzy S. Applying the expert method to determine a company’s strategic goals // Transport Problems. 2023, vol. 18, issue 2, pp. 123–132. URL: http://transportproblems.polsl.pl/pl/Archiwum/2023/zeszyt2/2023t18z2_11.pdf

15. Закон Республики Казахстан «О науке» от 18 февраля 2011 года № 407-IV // Казахстанская правда. – 2011.

16. Министерство науки и высшего образования РК. О грантовом финансировании на 2023–2025 гг. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/science (дата обращения: 26.05.2025)

17. Информация об итогах конкурсного отбора проектов (2023 г.). URL: https://www.ncste.kz (дата обращения: 26.05.2025)

18. Horizon Europe. EU Research and Innovation program. URL: https://ec.europa.eu/programmes/horizon2020/ (acceseed: 26.05.2025)

19. National Science Foundation (USA). URL: https://www.nsf.gov/ (acceseed: 26.05.2025)

20. UK Research and Innovation. URL: https://www.ukri.org/ (aceeseed: 26.05.2025)

21. OECD Science, Technology and Innovation Outlook 2023. URL: https://www.oecd.org/sti/ (aceeseed: 26.05.2025)

22. World Bank. Research and development expenditure (% of GDP). URL: https://data.worldbank.org/indicator/GB.XPD.RSDV.GD.ZS (aceeseed: 26.05.2025)