Адами капиталдың гендерлік өлшемі: әйелдер кәсіпкерлігі инклюзивті өсу факторы ретінде

Мақала Қазақстанда әйелдер кәсіпкерлігінің адами капиталды қалыптастыру мен инклюзивті өсімге қосатын үлесін зерттейді. Зерттеудің мақсаты – әйелдердің бизнеске қатысуының қазіргі ландшафтын бағалау, реттеуші, институционалдық және нарықтық кедергілерді айқындау және цифрландыру мен білім экономикасына өтуде контекске бейімделген ынталандыру шараларын ұсыну. Әдістемелік тұрғыдан зерттеу гендерлік дезагрегацияланған ұлттық статистика мен реттеуші базаны халықаралық индекстермен, үздік тәжірибелер бойынша кейс-стадилермен және әйелдер кәсіпкерлігі мен өнімділік/инновация көрсеткіштері арасындағы байланыстарды эмпириялық сынаумен ұштастырады. Нәтижелер қаржыландыруға қолжетімділік пен еңбекақыда тұрақты гендерлік алшақтықтардың сақталатынын, салалық сегрегацияның орныққанын, жоғары қосылған құны бар салалар мен орта/ірі фирмаларда әйелдердің жеткіліксіз ұсынылғанын, сондайақ әйелдер басқаратын МҚК белсенділігінің өңірлік әркелкілігін көрсетеді. Зерттеудің жаңалығы гендерлік тәсілді адами капитал теориясына кіріктіруде және себеп-салдарлық механизмді формаландыруда. Сандық верификациядан өткен бұл механизм әйелдер кәсіпкерлігінің басқарушылық, қаржылық, STEM/ICT дағдылары мен кәсіби желілер тәрізді адами және әлеуметтік капиталды күшейту арқылы өнімділік пен инновацияны арттырып, түптеп келгенде инклюзивті экономикалық өсімге ықпал ететінін дәлелдейді. Практикалық мәні ұсынымдар кешенінде көрініс табады: гендерлік дезагрегацияланған мониторингті жетілдіру, нысаналы қаржы құралдарын қолдану, гендерге сезімтал сатып алуды енгізу, инкубация мен акселерацияны кеңейту, STEM/ICT құзыреттерін дамыту және күтім инфрақұрылымына инвестициялар. Бұл ұсынымдарды МҚК-ны қолдау бағдарламаларына, өңірлік саясатқа және гендерлік теңдік стратегияларына кіріктіру адами капиталды және ұзақ мерзімді өсімнің орнықтылығын күшейтеді. Алынған нәтижелер тұрақты даму саясатын, МҚК-ны қолдау бағдарламаларын және гендерлік теңдік стратегияларын қалыптастыруда пайдаланылуы мүмкін.

1. Harrison R.T., Leitch C.M., McAdam M. Margins of intervention? Gender, Bourdieu and women’s regional entrepreneurial networks // Entrepreneurship & Regional Development, Taylor & Francis Journals. 2024. Vol. 36. No. 3–4. P. 209–242. DOI: 10.1080/08985626.2023.2298981.

2. Li J., Colombo M.G., Lamastra C.R., Brush C. Gender disparities in entrepreneurial finance: drivers, mechanisms, boundary conditions, and future research avenues // The Journal of Technology Transfer. 2025. DOI: 10.1007/s10961-025-10214-w.

3. Mari M., Poggesi S., Abatecola G., Essers C. Women entrepreneurs and innovation: Retrospect and prospect // Journal of Innovation & Knowledge. 2024. Vol. 9. No. 3. Article 100519. DOI: 10.1016/j.jik.2024.100519.

4. Fang S., Goh C., Roberts M., Xu L.C. Female entrepreneurs and productivity around the world // World Development. 2022. Vol. 154. Article 105846. DOI: 10.1016/j.worlddev.2022.105846.

5. Koziol K., Schmitz M., Bort S. Gender differences in entrepreneurial equity financing: A systematic literature review // Small Business Economics. 2025. Vol. 65. No. 1. P. 231–286. DOI: 10.1007/s11187-02400989-x.

6. Sundermeier J. It just seems that they don’t act like men: the influence of gender stereotypes on the innovation potential of entrepreneurs // Journal of Business Research. 2024. Vol. 185. Article 114534. DOI: 10.1016/j.jbusres.2023.114534.

7. Ogundana O. M., Simba A., Dana L.-P., Liguori E. Women entrepreneurship in developing economies: A gender-based growth model // Journal of Small Business Management. Taylor & Francis Journals. 2021. Vol. 59. Suppl. 1. P. S42–S72. DOI: 10.1080/00472778.2021.1938098.

8. Lauto G., Salvador E., Visintin F. For what they are, not for what they bring: The signaling value of gender for financial resource acquisition in academic spin-offs // Research Policy. 2022. Vol. 51. No. 7. Article 104554. DOI: 10.1016/j.respol.2022.104554.

9. Wani I.U., Podebski L.A., Zielonka P. Exploring the complementary interaction between financial inclusion and gender equality in promoting economic growth // Cogent Economics & Finance. Taylor & Francis Journals. 2024. Vol. 12. No. 1. Article 2365585. DOI: 10.1080/23322039.2024.2365585.

10. Программа развития ООН. Стратегия по обеспечению гендерного равенства на 2022–2025 годы. Нью-Йорк, 2022. 37 с. URL: https://genderequalitystrategy.undp.org/downloads/UNDP_Gender_Equality_Strategy_2022-2025_RU_V2.pdf (дата обращения: 12.04.2025)

11. Sen A. Development as Freedom. New York: Anchor, 2000. 384 p.

12. International Monetary Fund. How to Operationalize Gender Issues in Country Work. Washington, DC, 2018. URL: https://www.imf.org/en/Publications/Policy-Papers/Issues/2018/06/13/pp060118howto-noteon-gender (accessed: 12.04.2025)

13. Буссотро С. Гендерное равенство: почему оно имеет важное значение, особенно во время кризиса // Всемирный банк. 2020. URL: https://www.vsemirnyjbank.org/ru/news/opinion/2020/04/13/genderequality-why-it-matters-especially-in-a-time-of-crisis (дата обращения: 12.04.2025)

14. International Bank for Reconstruction and Development. Voice and Agency: Empowering Women and Girls for Shared Prosperity. Washington, DC: World Bank, 2014. 216 p. URL: https://documents1.worldbank.org/curated/en/586221468335982164/pdf/Voice-and-agency-empowering-women-and-girls-for-sharedprosperity.pdf (accessed: 12.04.2025)

15. McKinsey Global Institute. The Power of Parity: How Advancing Women’s Equality Can Add $12 Trillion to Global Growth. 2015. URL: https://www.mckinsey.com/featured-insights/employment-and-growth/how-advancing-womens-equality-can-add-12-trillion-to-global-growth (accessed: 12.04.2025)

16. Закон Республики Казахстан «О государственных гарантиях равных прав и равных возможностей мужчин и женщин» от 8 декабря 2009 г. № 223-IV. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z090000223_ (дата обращения: 15.04.2025)

17. Конвенция о ликвидации всех форм дискриминации в отношении женщин (CEDAW), принята резолюцией 34/180 Генеральной Ассамблеи ООН от 18.12.1979. URL: https://www.un.org (дата обращения: 15.04.2025)

18. Закон Республики Казахстан «О государственных гарантиях равных прав и равных возможностей мужчин и женщин» от 8 декабря 2002 г. URL: https://online.zakon.kz (дата обращения: 15.04.2025)

19. Концепция семейной и гендерной политики в Республике Казахстан до 2030 года: Указ Президента РК от 06.12.2016 № 384. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/U1600000384/info (дата обращения: 15.04.2025)

20. World Bank. Women, Business and the Law 2024. Washington, DC, 2024. URL: https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2024/03/04/new-data-show-massive-wider-than-expected-globalgender-gap (accessed: 05.05.2025)

21. World Economic Forum. Global Gender Gap Report 2024. 2024. URL: https://www.weforum.org/publications/global-gender-gap-report-2024/ (accessed: 05.05.2025)

22. Бюро национальной статистики АСПиР РК. Отраслевая статистика: бизнес-статистика. 2025. URL: https://stat.gov.kz/ru/industries/business-statistics/stat-org/publications/6344/ (дата обращения: 05.05.2025).