Экономикалық диверсификация және институционалдық сапа мұнайға тәуелді экономикаларда өсу факторлары ретінде

Көмірсутектерге жаһандық тәуелділік пен энергетикаға көшудің өсіп келе жатқан сын-қатерлері жағдайында экономиканы әртараптандыру және институционалдық сапа мәселелері мұнай экспорттаушы елдердің тұрақты дамуы үшін шешуші мәнге ие болуда. Бұл зерттеу 1990–2023 жж. аралығында мұнай экспорттаушы он елдің ЖІӨ өсуіне экономиканы әртараптандырудың ықпалын бағалауға бағытталған, бұл институционалдық сапаның реттеуші рөлін есепке алады. Канада, Ирак, Қазақстан, Кувейт, Нигерия, Норвегия, Ресей, Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері және Америка Құрама Штаттарына арналған панельдік деректерді пайдалана отырып, талдау эндогенділікті шешу үшін тіркелген әсерлер үлгілері мен динамикалық жүйелі GMM пайдаланады. Нәтижелер әртараптандыру индексінің бір стандартты ауытқуға (0,168) ұлғаюы ЖІӨ өсімін 0,75 пайыздық тармаққа арттыратынын көрсетеді, бұл әсер институттары әлсіз елдерге қарағанда күшті институттары бар елдерде 2,4 есе жоғары. Мұнайға тәуелділіктің шекті деңгейі ЖІӨнің 25% деңгейінде анықталды, одан жоғары «ресурстық қарғыстың» жағымсыз салдары басым бола бастайды. Уақыт өте келе талдау әртараптандыру әсерінің уақыт бойынша ұлғаюын анықтады: 1990 жылдардағы 2,134тен 2020–2023 жылдардағы 5,234-ке дейін, бұл оның жаһандық энергетикалық ауысу контекстінде өсіп келе жатқан маңыздылығын көрсетеді. Әсерлердің декомпозициясы макроэкономикалық құбылмалылықтың төмендеуі жалпы әсердің 35,2%-ын, технологиялық сыртқы әсерлердің 28,7%-ын, адам капиталының дамуы 21,3%-ын және институционалдық жетілдірудің 14,8%-ын құрайтынын көрсетеді. Бұл нәтижелер ресурстарға тәуелділікті жеңу және тұрақты экономикалық өсуді қамтамасыз ету үшін экономикалық реформаларды институционалдық қайта құрумен біріктіру қажеттілігін көрсетеді.

1. International Monetary Fund. Spillover implications of the fall in oil prices. Washington, DC: IMF, 2015. (IMF Policy Paper). URL: https://www.imf.org/external/np/pp/eng/2015/060815.pdf (accessed: 15.02.2025)

2. Grigoli F., Herman A., Swiston A. A Crude Shock: Explaining the Impact of the 2014–16 Oil Price Decline Across Exporters. Washington, DC: International Monetary Fund, 2017. DOI: 10.5089/9781484310175.001. – URL: https://www.imf.org/en/Publications/WP/Issues/2017/07/18/A-Crude-Shock-Explaining-the-Impact-ofthe-2014-16-Oil-Price-Decline-Across-Exporters-44966 (accessed: 15.02.2025)

3. Baffes J., Kose M.A., Ohnsorge F., Stocker M. What triggered the oil price plunge of 2014–2016 and why it failed to deliver an economic impetus – in eight charts // World Bank Blogs. 18.01.2018. URL: https://blogs.worldbank.org/en/developmenttalk/what-triggered-oil-price-plunge-2014-2016-and-why-it-faileddeliver-economic-impetus-eight-charts (accessed: 15.02.2025)

4. World Bank. Coping with a dual shock: Coronavirus (COVID-19) and oil prices // World Bank Middle East and North Africa. 2020. URL: https://www.worldbank.org/en/region/mena/brief/coping-with-a-dualshock-coronavirus-covid-19-and-oil-prices (accessed: 15.02.2025)

5. Reuters. How big fossil-fuel-producing countries export emissions abroad. 23.11.2024. URL: https://www.reuters.com/world/asia-pacific/how-big-fossil-fuel-producing-countries-export-emissionsabroad-2024-11-23/ (accessed: 15.02.2025)

6. Shadab S. The New Arab Gulf: Evaluating the Success of Economic Diversification in the UAE // Social Change in the Gulf Region / eds. M.M. Rahman, A. Al-Azm. Cham: Springer, 2023. P. 415–430. DOI: 10.1007/978-3-031-14544-4_20.

7. Kabbani N., Ben Mimoune N. Economic diversification in the Gulf: Time to redouble efforts. Doha: Brookings Doha Center, 31.01.2021. URL: https://www.brookings.edu/articles/economic-diversification-inthe-gulf-time-to-redouble-efforts/ (accessed: 15.02.2025)

8. Sachs J.D., Warner A.M. The Big Rush, Natural Resource Booms And Growth // Journal of Development Economics. 1999. Vol. 59. No. 1. P. 43–76.

9. Ma X., Feng X., Fu D., Tong J., Ji M. How does the digital economy impact sustainable development? An empirical study from China // Journal of Cleaner Production. 2024. Vol. 434. P. 140079. DOI: 10.1016/j.jclepro.2023.140079.

10. Hallam A. The Impact of Economic Diversification in the Gulf Cooperation Council Member States // Innovation and Development of Knowledge Societies. London: Routledge, 2025. P. 73–92.

11. Matallah S. Institutions, resources and economic diversification: Evidence from Algeria // Resources Policy. 2020. Vol. 65. Art. 101551.

12. Narh J. The resource curse and the role of institutions revisited // Environment, Development and Sustainability. 2025. Vol. 27. No. 4. P. 8187–8207. DOI: 10.1007/s10668-023-04279-6.

13. Matallah S. Economic diversification in MENA oil exporters: Understanding the role of governance // Resources Policy. 2020. Vol. 66. Art. 101602. DOI: 10.1016/j.resourpol.2020.101602.

14. Lashitew A.A., Ross M.L., Werker E. What drives successful economic diversification in resource-rich countries? // The World Bank Research Observer. 2021. Vol. 36. No. 2. P. 164–196.

15. Acemoglu D., Johnson S., Robinson J.A. The colonial origins of comparative development: An empirical investigation // American Economic Review. 2001. Vol. 91. No. 5. P. 1369–1401. DOI: 10.1257/aer.91.5.1369.

16. Mini L., Moyo C., Phiri A. Governance, institutional quality and economic complexity in selected African countries // International Journal of Economic Policy Studies. 2025. Vol. 19. P. 159–181. DOI: 10.1007/s42495-024-00145-z.

17. Hoang D.P., Chu L.K. Progression to Higher Economic Complexity: The Role of Institutions // Journal of the Knowledge Economy. 2023. Vol. 14. No. 4. P. 4339–4366. DOI: 10.1007/s13132-022-01059-x.

18. Ben Saad M., Brahim M., Schaffar A., Guesmi K., Ben Saad R. Economic complexity, diversification and economic development: The strategic factors // Research in International Business and Finance. 2023. Vol. 64. Art. 101840. DOI: 10.1016/j.ribaf.2022.101840.

19. Jamil N., Ahmed J. Natural Resources – Are They a Blessing or Curse? A Systematic Literature Review of Resource-Finance Nexus // Sustainable Development. 2025. DOI: 10.1002/sd.3427.

20. Lacarcel F.J.S., González-Padilla P., Matos N., Correia M.B. Bibliometric measurement of the resource curse and its implication for sustainable development // Resources Policy. 2024. Vol. 89. Art. 104560. DOI: 10.1016/j.resourpol.2024.104560.