Ұлттық бәсекеге қабілеттілік парадигмасының трансформациясы: М. Портер моделінен тұрақты бәсекелік артықшылықтарға дейін

Мақалада полицентрлі жаһандық экономикаға көшу жағдайында дәстүрлі бәсекеге қабілеттілік теорияларының әдіснамалық шектеулері қарастырылады. Төрт өлшемді талдамалық шеңбер мен жүйелік тәсіл негізінде М. Портердің парадигмасы микро деңгейде өзекті болғанымен, цифрландыру, экономикалық егемендікке ұмтылу және құн жасау тізбектерінің фрагментациясы сипаттайтын қазіргі құрылымдық трансформацияларды түсіндіруде жеткіліксіз екендігі дәлелденеді. Эмпирикалық талдау нәтижелері Портердің «ромб» детерминанттары экономикалық өсімнің өзгеруінің тек 55–60%-ын ғана түсіндіретінін көрсетеді, бұл теориялық олқылықтардың бар екендігін айғақтайды. Зерттеуде жасанды интеллект, цифрлық платформалар мен жаңа бизнес-модельдер арқылы дәстүрлі модель компоненттерінің түбегейлі қайта құрылуына алып келетін цифрлық трансформация негізгі сын-қатер ретінде атап өтіледі. Теориялық балама ретінде макроэкономикалық реттеуді, өнеркәсіптік саясатты және өңірлік ынтымақтастықты біріктіретін тұрақты бәсекелік артықшылықтар (Sustainable Competitive Advantages, SCA) тұжырымдамасы ұсынылады. ЕАЭО тәжірибесі мен Қытай және Сингапур мысалдары стратегиялық протекционизм мен индустриялық кооперацияның тиімділігін көрсетеді. Алынған нәтижелер полицентрлі әлем жағдайына бейімделген бәсекеге қабілеттілікті бағалау көрсеткіштері мен экономикалық саясат құралдарын әзірлеу үшін практикалық маңызға ие.

1. Delgado M., Ketels C., Porter M.E., Stern S. The Determinants of National Competitiveness, National Bureau of Economic Research. 2012, no. WP18249. URL: http://www.nber.org/papers/w18249 (accessed: 10.09.2025)

2. Porter M.E., Ketels C.H.M. UK Competitiveness: Moving to the Next Stage. 2003, 60 p.

3. Портер М. Международная конкуренция. – М.: Международные отношения, 1993. – 903 с.

4. Rodrik D. The Globalization Paradox: Democracy and the Future of the World Economy // World Trade Review. 2011, no. 1(10), pp. 409–417.

5. Смит А. Исследование о природе и причинах богатства народов / пер. с англ. П.Н. Клюкин. – М.: Эксмо, 2023. – 1056 с.

6. Рикардо Д. Начала политической экономии и налогообложения. – М., 2022. – 576 с.

7. Solow R.M. A Contribution to the Theory of Economic Growth // The Quarterly Journal of Economics. 1956, no. 1(70), pp. 65–94.

8. Шумпетер Й.А. Теория экономического развития. Капитализм, социализм и демократия. – М.: Эксмо, 2007. – 864 с.

9. Друкер П.Ф. Эффективный управляющий / пер. с англ. А. Мкервали. – М.: Бук Чембер Интернешнл: Остожье, 1994. – 267 с.

10. Портер М. Международная конкуренция: конкурентные преимущества стран. – М.: Альпина Паблишер, 2016. – 947 с.

11. Rodrik D. Economics rules: the rights and wrongs of the dismal science. New York: W.W. Norton & Company, 2015. – 272 p.

12. Dunning J.H. The Eclectic (OLI) Paradigm of International Production: Past, Present and Future // International Journal of the Economics of Business. 2001, vol. 8, no. 2, pp. 173–190.

13. Manyika J. et al. A Future That Works: AI, Automation, Employment, and Productivity // McKinsey Global Institute Research. 2017, vol. 60, pp. 1–135.

14. World Economic Forum. Annual Report 2019–2020. Geneva: WEF, 2020. URL: https://www3.weforum.org/docs/WEF_Annual_Report_2019_2020.pdf (accessed: 10.09.2025)

15. Renjin P. The Fourth Industrial Revolution: At the Intersection of Readiness and Responsibility, Deloitte Development LLC. 2020. URL: https://www.forbes.com/sites/deloitte/2025/10/24/the-growth-transformersplaybook-ma-as-a-platform-for-growth/ (accessed: 10.09.2025)

16. Пилипенко И.В. Конкурентоспособность регионов: анализ теории кластеров М. Портера и региональных кластеров М. Энрайта // Города и городские агломерации в региональном развитии: сб. материалов XX ежегодной сессии экономико-географической секции МАРС, Пущино, 23–25 мая 2003 г. / под ред. Ю.Г. Липеца. – М.: ИГ РАН, 2003. – С. 86–94.

17. Robinson J.A., Acemoglu D. Why nations fail: the origins of power, prosperity and poverty. London: Profile Books, 2012. P. 45–47.

18. Шеховцева Л.С. Стратегический менеджмент. – Калининград: Изд-во РГУ им. И. Канта, 2006. – 153 с.

19. Mazzucato M. The entrepreneurial state: debunking public vs. private sector myths. London: Anthem Press, 2013. P. 45–48.

20. World Economic Forum. Global Competitiveness Report. Special Edition 2020. Geneva: WEF, 2020. P. 34–37.

21. Barney J.B. Firm Resources and Sustained Competitive Advantage // Journal of Management. 1991, vol. 17, no. 1, pp. 99–120.

22. Cole A. American Competitiveness: A Matter of National Security. 2012, 36 p.

23. Перская В.В., Эскиндаров М.А. Конкурентоспособность экономики – стратегический приоритет национальной безопасности США // Стратегические приоритеты. – 2014. – № 2. – С. 43–54.

24. Delgado M., Ketels C., Porter M.E., Stern S. The Determinants of National Competitiveness, Working Paper 18249, National Bureau of Economic Research. 2012, pp. 31–32.

25. Dijkstra L., Annoni P., Kozovska K.A. A New Regional Competitiveness Index: Theory, Methods and Findings, European Union Regional Policy Working Paper. 2011, December. URL: https://www.researchgate.net/publication/259357714_A_New_Regional_Competitiveness_Index_Theory_Methods_and_Findings/ (accessed: 15.07.2025)