Инклюзивті туризм Қазақстандағы тұрақты даму факторы ретінде: алғышарттар мен мүмкіндіктер

Бұл мақала инклюзивті (барлығына қолжетімді) туризмді Қазақстанның тұрақты дамуының факторы ретінде зерттейді, оның ауқымдылығының институционалдық, әлеуметтік-экономикалық және технологиялық алғышарттарын жүйелейді. Теориялық негізі халықаралық негіздемелер (КПИ, БҰҰ, UNWTO және OECD тәсілдері) және ұлттық стандарттар (ҚР СТ ИСО 21902-2024), ал эмпирикалық негізі Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының ішкі туризм және мүгедектердің демографиясы бойынша ресми статистикасы болып табылады. Әдіснамалық тұрғыдан зерттеу инклюзивті туризмді дамытудың көп деңгейлі институционалдық және экономикалық моделін құруға мүмкіндік берген институционалдық және құрылымдық-функционалдық талдауға, статистикалық және аналитикалық әдістерге және проблемалықбағдарланған тәсілге сүйенеді. Кейбір инфрақұрылымды бейімдеу және қолжетімділік стандарттарын енгізу саланың кірістерін арттыруға және ЖІӨ-ге үлес қосуға, маусымдықты азайтуға, әлеуметтік интеграция мен өмір сапасын нығайтуға мүмкіндік беретіні көрсетілген. Негізгі кедергілер (ұлттық сертификаттаудың болмауы, кадрлар мен ведомствоаралық үйлестірудің жеткіліксіздігі және біркелкі емес қол жетімділік) анықталды және оларды шешу жолдары ұсынылды: Қолжетімділік индексін іске қосу, нысандар мен бағыттарды сертификаттау, бизнесті ынталандыру (жеңілдіктер/гранттар), цифрлық қызмет көрсетуге интеграциялау, eVR және инклюзивті қызмет көрсету модульдері/. навигация). Ғылыми жаңалық халықаралық стандарттар мен ұлттық нормативтік-экономикалық базаны саясат пен басқару шешімдері үшін қолайлы бір қолданбалы үлгіге біріктіруде.

1. World Health Organization; World Bank. World Report on Disability. Geneva: WHO, 2011. URL: https://www.who.int/publications/i/item/9789241564182 (accessed: 18.10.2025)

2. Республика Казахстан. Закон «О ратификации Конвенции о правах инвалидов» от 20.02.2015 № 288-V ЗРК. Официальный текст. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z1500000288 (дата обращения: 18.10.2025)

3. United Nations Treaty Collection. Convention on the Rights of Persons with Disabilities: Kazakhstan – signature/ratification data. URL: https://treaties.un.org/pages/showDetails.aspx?clang=_en&objid=080000028017bf87 (accessed: 18.10.2025)

4. Правительство РК. Постановление № 1143 от 30.12.2024 «Об утверждении Концепции инклюзивной политики в РК на 2025–2030 годы». ИПС «Әділет». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2400001143 (дата обращения: 18.10.2025)

5. СТ РК ISO 21902-2024. Туристские услуги. Туризм, доступный для всех. Общие требования // Онлайн-публикации о введении стандарта. URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=33013718 (дата обращения: 18.10.2025)

6. РГП «Казстандарт». Сведения о национальных стандартах в области туризма. URL: https://ksm.kz/ (дата обращения: 18.10.2025)

7. СТ РК ISO 21426-2020. Устойчивый туризм. Требования // База стандартов индустрии. URL: https://tourismonline.kz/base-standarts (дата обращения: 18.10.2025)

8. О мерах социальной поддержки лиц с инвалидностью в Казахстане (официальная публикация) // МТСЗН РК. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/enbek/press/news/details/985561?lang=ru (дата обращения: 18.10.2025)

9. Число людей с инвалидностью в Казахстане выросло // Forbes Kazakhstan. – 22.01.2025. URL: https://forbes.kz/articles/chislo-lyudey-s-invalidnostyu-v-kazahstane-vyroslo-za-12-let-pochti-na-tret-4f2e56 (дата обращения: 18.10.2025)

10. В РК растет число людей с инвалидностью // Inbusiness.kz. – 14.05.2025. URL: https://inbusiness.kz/ru/last/v-rk-rastet-chislo-lyudej-s-invalidnostyu-kak-izmenilsya-socpaket-v-2025-godu (дата обращения: 18.10.2025)

11. Счет туризма Республики Казахстан // Бюро национальной статистики РК. – 30.04.2025. URL: https://stat.gov.kz/en/industries/economy/national-accounts/publications/368248/ (дата обращения: 18.10.2025)

12. UNWTO. Accessible Tourism. URL: https://www.untourism.int/accessibility (accessed: 18.10.2025)

13. OECD. Tourism Trends and Policies 2024. Paris: OECD Publishing, 2024. URL: https://www.oecd.org/en/publications/2024/07/oecd-tourism-trends-and-policies-2024_17ff33a3.html (accessed: 18.10.2025)

14. UNWTO. Global Report on Inclusive Tourism Destinations: Model and Success Stories. URL: https://www.untourism.int/middle-east/publication/global-report-inclusive-tourism-destinations-model-and-successstories (accessed: 18.10.2025)

15. OHCHR / CRPD. Treaty body & implementation resources. URL: https://www.ohchr.org/en/treatybodies/crpd (accessed: 18.10.2025)

16. G7/OECD. Creating Economic Prosperity through Inclusive and Sustainable Tourism. Policy Priorities Paper 18.12.2024. URL: https://www.oecd.org/en/publications/creating-economic-prosperity-throughinclusive-and-sustainable-tourism_f0a49ca9-en.html (accessed: 18.10.2025)

17. Koishibayev M.M., Nechayeva Y.L., Kapitsyn V.M. National plans to ensure the rights of persons with disabilities in Kazakhstan-amendments to the legislation // Disability & Society. 2019, no. 35(8), pp. 1355–1359. URL: https://doi.org/10.1080/09687599.2019.1698153

18. Бекжанова Т.К. и др. Проблемы занятости лиц с инвалидностью в Казахстане // Вестник KUEF, 2024 ‒ № 2(55). URL: https://doi.org/10.52260/2304-7216.2024.2(55).20

19. Постановление Правительства Республики Казахстан от 28 марта 2023 года № 262 «Об утверждении Концепции развития туристской отрасли Республики Казахстан на 2023–2029 годы» // ИПС «Әділет». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2300000262 (дата обращения: 18.10.2025)

20. Правительство РК. В Казахстане реализуется Национальный план по обеспечению прав и улучшению качества жизни лиц с инвалидностью до 2025 г. 02.12.2020. URL: https://primeminister.kz/ru/news/v-kazahstane-realizuetsya-nacionalnyy-plan-po-obespecheniyu-prav-i-uluchsheniyu-kachestva-zhiznilic-s-invalidnostyu-do-2025-g-b-nurymbetov-2113943 (дата обращения: 18.10.2025)

21. КТ.kz. В Казахстане в 2024 году более 22,7 тыс. объектов признаны доступными. 30.01.2025. URL: https://www.kt.kz/rus/state/v_kazahstane_v_2024_godu_bolee_22_7_tys_ob_ektov_1377973742.html (дата обращения: 18.10.2025)

22. Korbiel K., Gmyrek K., Kruczek Z. A Review of Research on Inclusive Tourism: Clusters of Thematic Links and Research Gaps // Sustainability. 2025, no. 17(14), p. 6521. DOI: https://doi.org/10.3390/su17146521

23. Domínguez Vila T., Darcy S. Beyond technical website compliance: Identifying and assessing accessible tourism value chain information content on national tourism organisation websites // Tourism Management Perspectives. 2025, no. 55, p. 101332. DOI: https://doi.org/10.1016/j.tmp.2024.101332

24. Ilyassova K., Nauryzbayeva A., Abisheva G., Sadvokasova G. Issues of Inclusive Tourism and Architectural Heritage in Kazakhstan // Turkish J. Computer & Mathematics Education (TURCOMAT). 2021, no. 12(6), pp. 1186–1194. URL: https://turcomat.org/index.php/turkbilmat/article/download/7564/6032

25. Каргабаева С.Т., Тулеубаева М.К., Макенова Г.У., Киричок О.В. Халықаралық туризм аймақтардың инклюзивті даму құралы ретінде // «Тұран» университетінің хабаршысы. – 2023. – № 4. – С. 293–307. https://doi.org/10.46914/1562-2959-2023-1-4-293-307

26. United Nations. Transforming Our World: the 2030 Agenda for Sustainable Development. New York: UN, 2015. URL: https://sdgs.un.org/2030agenda (accessed: 18.10.2025)