Теориялық-методологиялық аспектілері: аөк-тегі логистикалық шығындарды есепке алу

Мақалада Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешеніндегі логистикалық шығындар жан-жақты талданып, олардың сандық бағалары, өңірлік ерекшеліктері, кәсіпорындар деңгейіндегі есепке алу тәсілдері, ABC-costing әдісін қолдану және цифрландыру үдерістері қарастырылды. Зерттеу үш негізгі өңірдегі (Солтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан және Ақмола облыстары) 15 агроөнеркәсіп кәсіпорнының анкеталық сауалнамасы мен сұхбаттары, сондай-ақ ресми статистикалық деректер негізінде жүргізілді. Зерттеу нәтижесінде 27% кәсіпорынның цифрлық шешімдерді енгізгені, ал 73%-ында логистикалық шығындар бойынша жекелеген есеп жүргізілмейтіні анықталды. Ең үлкен шығын үлесі шаруашылық ішіндегі тасымалдауға (24,6%) және қойма операцияларына (21,8%) тиесілі. ABC-costing әдісі тиеу-түсіру жұмыстары мен бос тұрудан болатын шығындардың шекті деңгейден асып түсетінін көрсетті. Цифрландыру бойынша эмпирикалық мысалдар келтірілді: Eurasia Group компаниясының SAP/4HANA платформасын енгізуі шығындарды 22%-ға, ал «Атамекен–Агро» АҚ-ның ішкі тасымалдауды цифрлық бақылауы логистикалық шығындарды 63%-ға қысқартты. Нидерланды, Германия және Бразилия секілді елдер тәжірибесімен салыстыру Қазақстанның жүйелі TMS-платформалар орнына оқшау цифрлық шешімдерді қолданатынын көрсетті. ERP, ABC-costing және IoT құралдарының интеграциясы арқылы логистикалық шығындарды азайту туралы гипотеза расталды. Мемлекеттік цифрлық бағдарлама, есеп стандарттары, кадр даярлау және инфрақұрылымды жаңғырту бойынша ұсыныстар әзірленді. Жұмыс жүйелілігімен, сандық дәлелдермен және өңіраралық қамтумен ерекшеленетін ғылыми-практикалық жаңалыққа ие.

1. OECD. Maritime Transportation Costs in the Grains and Oilseeds Sector. Paris: OECD Publishing, 2023. URL: https://www.oecd.org/en/publications/maritime-transportation-costs-in-the-grains-and-oilseeds-sector_b1cdf6b7-en.html (accessed: 21.07.2025)

2. Zhou X. et al. Study on the Application of Activity Based Costing in Cold Chain Logistics Enterprises under Low Carbon Environment // Sustainability. 2023. Vol. 15(18). P. 13808. URL: https://www.mdpi.com/2071-1050/15/18/13808/pdf (accessed: 21.07.2025)

3. Charlebois S., Latif N., Ilahi I., Sarker B., Music J., Vezeau J. Digital Traceability in Agri-Food Supply Chains: A Comparative Analysis of OECD Member Countries // Foods. 2024. Vol. 13(7). P. 1075. DOI: https://doi.org/10.3390/foods13071075 (accessed: 21.07.2025)

4. FAO. Feasibility Study for Application of Digital Technologies for Improved Traceability and Transparency along the Agrifood Value Chains. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations, 2023. URL: https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc9850en (accessed: 21.07.2025)

5. Bowersox D.J., Closs D.J. Logistical Management: The Integrated Supply Chain Process. New York: McGraw Hill, 2002. URL: https://archive.org/details/logisticalmanage0000bowe_y8w8 (accessed: 21.07.2025)

6. Christopher M. Logistics and Supply Chain Management (4th ed.). Harlow, UK: Pearson Education, 2011. URL: https://duikt.edu.ua/uploads/l_1977_70854419.pdf (accessed: 21.07.2025)

7. Ержанов А.К., Тайгашинова К.Т. Ауыл шаруашылығы өнімдерінің өзіндік құнын қалыптастырудағы логистикалық шығындарды есепке алудың ерекшеліктері // Статистика, есеп және аудит. – 2021. – № 2 (81). – Б. 24–30. DOI: https://doi.org/10.51579/1563-2415.2021-2.03.

8. Taygashinova K.T., Dauzova A.M., Dyrka S. Digitalization – a Tool to Enhance Logistics Efficiency in the Agro-Industrial Complex // Statistika, Uchet i Audit. 2021. Vol. 4(83). P. 16–24. URL: https://sua.aesa.kz/main/article/view/82/78 (accessed: 21.07.2025)

9. Корженгулова А.А., Тайгашинова К.Т., Назарова В.Л. Международный опыт и состояние логистики в Казахстане // Вестник университета «Туран». – 2019. – № 2. – С. 28–33. URL: https://vestnik.turanedu.kz/jour/article/view/722 (дата обращения: 21.07.2025)

10. Гиляровская Л.Т. Управленческий учет и логистические затраты // Финансы и управление. – 2018. – № 6. – С. 43–51.

11. Савицкая Г.В. Анализ хозяйственной деятельности предприятия. – Минск: Новое знание, 2020.

12. FAO. Food Loss and Waste Database. Rome: FAO, 2022. URL: https://www.fao.org/platform-foodloss-waste/ (accessed: 21.07.2025)

13. OECD. Logistics Costs and Food Accessibility. Paris: OECD Publishing, 2023. URL: https://www.oecd.org/food/logistics-costs (accessed: 21.07.2025)

14. Бюро национальной статистики АСПиР РК. Основные показатели агропромышленного комплекса Республики Казахстан за 2020–2024 гг. – Астана: БНС РК, 2024. URL: https://stat.gov.kz/official/industry/61/statistic/7 (дата обращения: 21.07.2025)

15. Министерство сельского хозяйства Республики Казахстан. Отчеты и аналитические материалы по развитию аграрного сектора за 2020–2024 гг. – Астана: МСХ РК, 2024. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/moa/activities (дата обращения: 21.07.2025)

16. Правительство Республики Казахстан. Национальный проект по развитию агропромышленного комплекса на 2021–2025 годы. – Астана, 2021. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/moa/documents/details/267238?lang=ru (дата обращения: 21.07.2025)

17. Министерство сельского хозяйства РК. Программа «Агробизнес-2020». – Астана, 2013. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P1300000131 (дата обращения: 21.07.2025)

18. Sánchez Rebull M.V., Niñerola A., Hernández Lara A.B. After 30 Years, What Has Happened to Activity Based Costing? A Systematic Literature Review // SAGE Open. 2023. Vol. 13(2). DOI: 10.1177/21582440231178785.

19. Lever X. How Eurasia Group Kazakhstan Optimized Logistics with SAP S/4HANA. 2023. URL: https://leverx.com/ (accessed: 21.07.2025)

20. Digitalization of the Agricultural Business of “Atameken-Agro” JSC. Official Company Website. 2025. URL: https://atameken-agro.com/en/czifrovizacziya-agrarnogo-biznesa-ao-atameken-agro/ (accessed: 21.07.2025)

21. 1С-Сапа. 1С: Бухгалтерия для сельскохозяйственных предприятий Казахстана. URL: https://solutions.1c.ru/catalog/agr-buh-kz (дата обращения: 21.07.2025)

22. FAO. Digital Agriculture: Report from the Regional Conference for Europe. Rome: FAO, 2021. URL: https://www.fao.org/documents/card/en/c/cb4234en (accessed: 21.07.2025)

23. OECD. Digital and Data-Driven Agriculture: Enhancing Productivity and Sustainability in the Food System. Paris: OECD Publishing, 2023. DOI: https://doi.org/10.1787/bb7b88b8-en.

24. Правительство Республики Казахстан. Постановление № 960 от 31 декабря 2021 года «Об утверждении Государственной программы развития агропромышленного комплекса на 2022–2026 годы». – Астана, 2021. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2100000960 (дата обращения: 21.07.2025)

25. Министерство национальной экономики РК. Постановление № 1116 от 27 декабря 2023 года «Об утверждении Концепции развития транспортной логистики до 2030 года». – Астана, 2023. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/mne/documents/details/498112?lang=ru (дата обращения: 21.07.2025)

26. Национальный проект «Ауыл аманаты». Официальный сайт Правительства РК. – Астана, 2023. URL: https://gov.kz/memleket/entities/moa/documents/details/483714?lang=ru (дата обращения: 21.07.2025)