Аудиторлық тәуелсіздік пен кәсіби этиканың қаржылық есептілікті тексеру сапасына әсері

Бұл мақалада аудиторлық тәуелсіздік пен кәсіби этиканың қаржылық есептілікті тексеру сапасына әсері жан-жақты талданады. Зерттеудің өзектілігі аудиторлық қызметтің экономикалық жүйенің ашықтығы мен тұрақтылығын қамтамасыз етудегі ерекше рөлінен туындайды. Қаржылық есептіліктің дұрыстығы мен сенімділігі – басқарушылық шешімдердің тиімділігін анықтайтын негізгі факторлардың бірі. Сондықтан аудит сапасының жоғары болуы, ең алдымен, аудитордың тәуелсіздік қағидатын ұстануына және кәсіби этиканы сақтауына байланысты. Аудиторлық тәуелсіздік – аудитордың кез келген сыртқы немесе ішкі ықпалдан тәуелсіз түрде кәсіби пікір білдіру қабілетін сипаттайтын маңызды қағида. Ол аудиттің объективтілігі мен бейтараптығын қамтамасыз етеді. Ал кәсіби этика – аудитордың адалдығы, әділдігі, кәсіби құзыреттілігі мен жауапкершілігі сияқты қасиеттерін реттейтін қағидалар жиынтығы. Этикалық нормаларды сақтау қоғам мен бизнес қауымдастықтың аудит нәтижесіне деген сенімін арттырады. Қазақстан Республикасындағы аудит институтының даму барысы, халықаралық стандарттарға сәйкестендіру үрдісі және аудиторлар­ дың тәуелсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған құқықтық-нормативтік негіздер қарастырылған. Сондайақ, тәуелсіздіктің бұзылуы мен этикалық нормаларды сақтамаудың аудит сапасына, қаржы нарығындағы тұрақтылыққа және ұйым беделіне тигізетін теріс салдары нақты мысалдар арқылы сипатталған. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, аудиторлық тәуелсіздік пен кәсіби этика аудит сапасының негізгі кепілі болып табылады. Авторлар этикалық мәдениетті нығайту, кәсіби стандарттарды жетілдіру және тәуелсіздік қағи­ датын қорғауға бағытталған кешенді шараларды енгізудің маңыздылығын атап өтеді.

1. Назарова В.Л. Аудит негіздері. – Алматы: Экономика, 2021. – 384 б.

2. Кемелбекова А.С. Қазіргі кезеңдегі аудит сапасын арттыру жолдары // Қаржы журналы. – 2023. – № 4. – Б. 45–51.

3. Халықаралық аудит стандарттары (ISA). – IFAC, 2023. – 240 б.

4. Қазақстан Республикасының «Аудиторлық қызмет туралы» заңы. – Астана: Әділет министрлігі, 2022. – 35 б. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z980000304_

5. IFAC. Code of Ethics for Professional Accountants. New York: International Federation of Accountants, 2020. 160 p. URL: https://www.accountingtools.com

6. Сатыбалдин А.Ж. Қаржылық есептілікті талдау және аудит. – Алматы: Қазақ университеті, 2020. – 312 б.

7. OECD. Audit Quality and Ethics in the 21st Century. Paris: OECD Publishing, 2022. 92 p.

8. IFRS Foundation. International Financial Reporting Standards (IFRS): Official Publication. London: IFRS Foundation, 2023. 980 p.

9. Boynton W.C., Johnson R.N., Kell W.G. Modern Auditing: Assurance Services and the Integrity of Financial Reporting. 10th ed. New York: Wiley, 2021. 850 p.

10. Arens A.A., Elder R.J., Beasley M.S. Auditing and Assurance Services: An Integrated Approach. 18th ed. Pearson Education, 2023. 912 p.

11. Кеулімжаев Қ.К., Әжібаева З.Н., Құдайбергенова Д.М. Қаржылық есеп және аудит. – Алматы: Экономика, 2022. – 420 б.

12. Мырзалинова А.Б. Аудит және тәуекелді басқару жүйесі. – Астана: Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ баспасы, 2021. – 275 б.

13. World Bank. Enhancing Audit Quality in Emerging Economies. Washington, D.C.: World Bank Group, 2022. 105 p.

14. Есқалиева А.Т. Аудиторлық қызметтің халықаралық тәжірибесі мен ұлттық ерекшеліктері. – Алматы: Тұран университеті баспасы, 2023. – 198 б.

15. Gray I., Manson S. The Audit Process: Principles, Practice and Cases. 7th ed. London: Cengage Learning, 2022. 760 p.

16. DeAngelo L.E. Auditor independence, “low balling,” and disclosure regulation // Journal of Accounting and Economics. 1981. Vol. 3. No. 2. P. 113–127.

17. Қзыкеева А., Мыржакыпова С. Analysis of the audit quality in Kazakhstan market // Journal of Economic Research & Business Administration. 2019. Vol. 128. No. 2. P. 130–138.