Қазақстандағы макропруденциялық реттеу және банк жүйесінің тұрақтығы

Банк жүйесіндегі макропруденциалдық реттеу қаржылық тұрақтылықты сақтаудың реттеушісінің негізгі құралы болып табылады. Қазіргі уақытта CAMELS Қазақстанда ең кең таралған қадағалау рейтингі құрал­ дарының бірі болып қала береді. Цифрландыру, күрделі қаржылық өнімдер, операциялық тәуекелдер және макроқаржылық күйзелістер икемді саясатты бақылау және енгізудің негізгі қиындықтары болып табылады. Зерттеу нәтижелері Қазақстанның банк жүйесі жүйелік тұрақтылықта айтарлықтай жақсаруға қол жеткіз­ генін көрсетеді, бұл негізінен капитал буферлерінің нығаюына, өтімділік деңгейінің жоғарылауына және макропруденциалдық қатаңдатудан кейін кірістіліктің қалпына келуіне байланысты. Дегенмен, нәтижелер активтердің сапасына, жанама валюта тәуекеліне және шектеулі қаржылық делдалдыққа байланысты тұрақ­ ты осалдықтарды да көрсетеді. Бұл зерттеудің негізгі мақсаты тәуекелдерді бағалау мен рейтингте CAMELS негізіндегі қадағалаудың қиындықтарын анықтау. Жақында қадағалау стандарттары, эмпирикалық банк әдебиеті және Қазақстанның дамып келе жатқан қадағалау тәжірибелері басқаруды бағалауды, қадағалау стресс-тестілеуін, активтердің сапасын шолуды, операциялық тұрақтылықты және макроэкономикалық сезімталдықты дәстүрлі CAMELS құрылымына біріктіретін озық CAMELS құрылымын ұсынуға әкеледі. Бұл зерттеу нәтижелері CAMELS заманауи тәуекелге негізделген қадағалау архитектурасына енгізілген кезде қадағалау коммуникациясы және басымдық беру құралы ретінде практикалық құндылығын сақтайтынын көрсетеді. Бұл зерттеудің негізгі мақсаты – болашаққа бағытталған бақылау әдістерін қосу арқылы тәуекелдерді бағалау мен рейтингілеудегі CAMELS негізіндегі қадағалаудың қиындықтарын анықтау. Бұл зерттеу цифрландыру және тез өзгеретін орта тұрғысынан озық қадағалау қажеттілігін көрсетеді. Сонымен қатар, бұл зерттеу CAMELS моделіне қарағанда озық тәуекелдерді бағалау құрылымын ұсынады.

1. Ledhem M., Mekidiche M. Economic growth and financial performance of Islamic banks: A CAMELS approach // Islamic Economic Studies. 2020. No. 28(1). P. 47–62.

2. Quoc T. Determinants of bank performance: an application of the CAMELS model // Cogent Business & Management. 2021. No. 8(1). P. 1–35.

3. Bushashe M. Determinants of private banks’ performance: evidence from Ethiopia // Cogent Economics & Finance. 2023. No. 11(1). P. 1–30.

4. Akhtar S., Ali K., Sial M. Analyzing profitability, productivity, and efficiency of commercial banks: evidence from emerging economies // Cogent Economics & Finance. 2024. No. 12(1). P. 1–25.

5. Wang H., Sua L., Dolar B. CAMELS-DEA: efficiency drivers in emerging banking systems // Applied Economics. 2024. No. 56(18). P. 2134–2152.

6. Sami L., Farhin A., Mohd S., Baby I. Bank soundness and financial stability: evidence from CAMEL ratings // International Journal of Financial Studies. 2024. No. 12(1). P. 135–144.

7. Ayusningtyas A., Nugraha A., Fitriani A. Analysis of bank health levels using the CAMEL method: Evidence from Southeast Asia // Journal of Asian Finance, Economics and Business. 2024. No. 11(2). P. 89– 101. URL: https://advancesinresearch.id/index.php/AMFR/article/view/256 (accessed: 10.10.2025)

8. Galán J. A CAMELS-based early warning system of systemic risk in the banking sector // Journal of Banking Regulation. 2021. No. 22(4). P. 341–365.

9. International Monetary Fund. Financial cycles and early warning indicators of banking crises // IMF Economic Review. 2021. No. 69(2). P. 300–328. URL: https://www.imf.org/en/publications/wp/issues/2021/04/29/financial-cycles-early-warning-indicators-of-banking-crises-50257 (accessed: 1.11.2025)

10. Abbas M., Ali S., Nazir M. Exploring the impact of country risk on banking sector stability: Evidence from CAMELS indicators // Journal of Risk and Financial Management. 2025. No. 18(11). P. 643–670.

11. Ekinci A. Forecasting bank failure using cost-sensitive models // Computational Economics. 2024. No. 63(2). P. 673–698.

12. Puli S., Rao S., Reddy K. Assessing machine learning techniques for predicting banking crises // Journal of Risk and Financial Management. 2024. No. 17(4). P. 130–141.

13. Sutiandi A., Wibowo S., Nugroho A. Prediction value of CAMEL indicators using support vector machines // Procedia Computer Science. 2025. No. 225. P. 312–320.

14. Berger A., El Ghoul S., Guedhami O., Guo L. Risk-taking and bank governance // Journal of Banking & Finance. 2021. No. 125. P. 106–127.

15. Boulanouar Z., Ben Amar A., Jarboui A. Bank ownership, institutional quality and financial stability // Journal of Financial Stability. 2021. No. 54. P. 1–20.

16. Danlami M., Abdullahi S., Ahmad A. CAMELS, institutional quality and Islamic banks’ stability // Journal of Islamic Accounting and Business Research. 2022. No. 13(6). P. 912–930.

17. Hirtle B., Kovner A., Plosser M. The impact of supervision on bank performance // Journal of Finance. 2020. No. 75(5). P. 2765–2808.

18. Demirgüç-Kunt A., Martinez Peria M., Tressel T. The global financial crisis and bank capital // Journal of Financial Stability. 2020. No. 46. P. 1–25.

19. Laeven L., Valencia F., Michel M. Systemic banking crises revisited // IMF Economic Review. 2023. No. 71(2). P. 386–422. URL: https://www.imf.org/en/publications/wp/issues/2018/09/14/systemic-bankingcrises-revisited-46232 (accessed: 1.11.2025)

20. European Central Bank. Asset quality review manual. Frankfurt: ECB Banking Supervision. 2023. URL: https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.assetqualityreviewmanual202305~061b0b5fd0.en.pdf (accessed: 1.11.2025)

21. European Banking Authority. Guidelines on common procedures and methodologies for the supervisory review and evaluation process (SREP). Paris: EBA, 2022. URL: https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.assetqualityreviewmanual201806.en.pdf (accessed: 1.11.2025)

22. Hsieh M., Lee C. Bank liquidity creation, regulations, and credit risk // Asia-Pacific Journal of Financial Studies. 2020. No. 49(3). P. 368–409.

23. Vuong G., NguyenT., Pham H. Liquidity creation and bank risk-taking // Heliyon. 2023. No. 9(6). e16842. P. 1–30.

24. World Bank. Republic of Kazakhstan: Financial Sector Assessment Program. Washington, DC: World Bank, 2024. URL: https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099040524124539810 (accessed: 10.11.2025)

25. International Monetary Fund. Republic of Kazakhstan:Article IV consultation – Staff report. Washington, DC: IMF. 2025. URL: https://www.imf.org/en/-/media/files/publications/cr/2025/english/1kazea2025001-printpdf.pdf (accessed: 10.11.2025)

26. Национальный Банк Республики Казахстан. Отчет о финансовой стабильности. – 2025. – С. 5–15. URL: https://nationalbank.kz/en/news/otchet-o-finansovoy-stabilnosti/rubrics/2359 (дата обращения: 1.11.2025)