Қазақстандағы төртінші деңгейдегі бюджетті басқарудың институционалдық тетігі

Бюджеттің төртінші деңгейі ауылдық аумақтарды дамытудың маңызды құралы болып табылады, алайда Қазақстанның қазіргі құқықтық базасы ауыл әкімдерінің функцияларын тиімді орындауы үшін жеткіліксіз. Жергілікті өзін-өзі басқару (ЖӨБ) бюджеттерін басқаруды реттейтін мамандандырылған нормативтік базаның болмауы өзекті институционалдық мәселе болып қалуда. Мақалада төртінші деңгейдегі бюджеттің нормативтік және институционалдық тұрақтылығы Түркістан облысының мысалында зерттеледі. Еліміздегі ауылдық елді мекендердің саны ең көп және ауыл халқының үлесі ең жоғары аймақ ретінде бұл өңір фискалдық басқаруды зерттеу үшін стратегиялық маңызды нысан болып табылады. Жұмыстың мақсаты – 2019–2024 жылдардағы бюджеттің атқарылу деректеріне корреляциялық талдау жасау арқылы институционалдық тетіктің тиімділігін бағалау. Зерттеу нәтижелері «тәуелділіктің институционалдық тұзағын» анықтады: жалпы кірістер мен түскен трансферттер арасындағы абсолюттік корреляция коэффициенті ($r = 0,99$) басқару тетігінің әлі де болса сметалық және пассивті екенін дәлелдейді. Бұл модельде ауылдық әкімдіктер тек қаражатты транзиттік бөлуші ретінде ғана қызмет етеді. Керісінше, салықтық түсімдер мен активтерді басқару арасындағы тығыз байланыс ($r = 0,89$) фискалдық автономия мен өзін-өзі дамытудың жасырын әлеуетін көрсетеді. Бұл тетікті жаңғырту үшін келесі шаралар ұсынылады: әкім мәртебесін атқарушы вертикальға ғана емес, Кеңеске есеп беретін «жергілікті қоғамдастықтың CEO-сы» ретінде қайта анықтау арқылы «институционалдық дуализмді» жою; округтерге алдағы трансферттерді азайтпай, жоспардан тыс салықтық түсімдердің 100%-ын өзінде қалдыруға мүмкіндік беретін «Retention Bonus» моделін енгізу; инфрақұрылымдық жобалар бойынша «Ашық бюджеттер» порталында міндетті e-voting дауыс беру арқылы халықтың қатысуын арттыру. Практикалық маңыздылығы ауылдық әкімдіктерді қаражатты бөлушілерден жергілікті өзін-өзі басқарудың толыққанды әрі тұрақты институттарына трансформациялауда жатыр.

1. Послание Главы государства Касым-Жомарта Токаева народу Казахстана «Экономический курс Справедливого Казахстана» от 1 сентября 2023 г. // Официальный сайт Президента Республики Казахстан. URL: https://www.akorda.kz/ru/poslanie-glavy-gosudarstva-kasym-zhomarta-tokaeva-narodukazahstana-ekonomicheskiy-kurs-spravedlivogo-kazahstana-18588 (дата обращения: 01.12.2025)

2. Послание Президента Республики Казахстан народу «Справедливое государство. Единая нация. Благополучное общество» от 1 сентября 2022 г. // Официальный сайт Президента Республики Казахстан. URL: https://www.akorda.kz/ru/poslanie-glavy-gosudarstva-kasym-zhomarta-tokaeva-narodukazahstana-181130 (дата обращения: 01.12.2025)

3. Кожевников О.А. Некоторые тенденции в нормативном регулировании отдельных аспектов местного самоуправления // Электронное приложение к Российскому юридическому журналу. – 2017. – № 3. – С. 61–67.

4. Султанов Е.Б., Тепляков И.И. Определение вопросов местного значения как предмета деятельности органов местного самоуправления // Муниципальное образование: экономика и управление. – 2018. – № 58. – С. 58–64.

5. Войтович В.Ю. Правовое регулирование деятельности органов местного самоуправления в условиях его модернизации // Вестник Удмуртского университета. Серия «Экономика и право». – 2016. – Т. 26. – Вып. 5. – С. 92–96.

6. Малявкина Н.В. Правовое регулирование ответственности органов и выборных должностных лиц местного самоуправления перед населением // Вестник Поволжского института управления. – 2018. – Т. 18. – № 2. – С. 57–64.

7. Агибалов Ю.В. Участие населения в местном самоуправлении: правовое регулирование, практика и проблемы // Вестник ВГУ. Серия: Право. – 2018. – № 2. – С. 32–40.

8. Bercu А., Tofana М., Cigua Е. New challenges concerning sustainable local development. Romanian case // Procedia Economics and Finance. 2015. Vol. 20. P. 65–71.

9. Sipos А. Determining factors of tax-morale with special emphasis on the tax revenues of local selfgovernments // Procedia Economics and Finance. 2015. Vol. 30. P. 758–767.

10. Cárcaba А., Arrondo А., González Е. Does good local governance improve subjective well-being? // European Research on Management and Business Economics. 2022. Vol. 28. Issue 2. Р. 100192.

11. Manuamorn О., Biesbroek R., Cebotari V. What makes internationally-financed climate change adaptation projects focus on local communities? // Global Environmental Change. 2020. Vol. 61. Р. 102035.

12. Aaberge R., Eika L., Langørgen A., Mogstad M. Local governments, in-kind transfers, and economic inequality // Journal of Public Economics. 2019. Vol. 180. Р. 103966.

13. Edwards I., Nalaub J., Burton D., Mackey B. Implications of emergent risk for application of risk transfer mechanisms by local governments in Queensland // Environmental Science and Policy. 2019. Vol. 96. P. 1–8.

14. Pacheco F., Sánchez R., Villena M. Estimating local government efficiency using a panel data parametric approach: the case of Chilean municipalities // Applied Economics. 2020. Vol. 52. DOI: 10.1080/00036846.2020.1808171

15. Конституция Республики Казахстан от 30 августа 1995 года // Информационно-правовая система «Адилет». URL: http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000 (дата обращения: 05.12.2025)

16. О местном государственном управлении и самоуправлении в Республике Казахстан: Закон Республики Казахстан от 23 января 2001 года № 148-II // Информационно-правовая система «Адилет». URL: http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z010000148. (дата обращения: 05.12.2025)

17. Жанузакова Л.Т. Правовая основа обеспечения развития института местного самоуправления в Республике Казахстан на современном этапе // Конституционное и административное право. – 2021. – № 4(67). – С. 15–22.

18. Об утверждении Концепции развития местного самоуправления в Республике Казахстан: Указ Президента РК от 28 ноября 2012 года № 438 // Информационно-правовая система «Адилет». URL: http://adilet.zan.kz/rus/docs/U1200000438

19. Об утверждении Концепции развития местного самоуправления в Республике Казахстан до 2025 года: Указ Президента РК от 18 августа 2021 года № 639 // Информационно-правовая система «Адилет». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2100000639

20. Бюджетный кодекс Республики Казахстан от 4 декабря 2008 года № 95-IV // Информационно-правовая система «Адилет». URL: http://adilet.zan.kz/rus/docs/K080000095

21. Кодекс Республики Казахстан «О налогах и других обязательных платежах в бюджет» (Налоговый кодекс) от 25 декабря 2017 года № 120-VI // Информационно-правовая система «Адилет». URL: http://adilet.zan.kz/rus/docs//K1700000120

22. Управление финансов и государственных активов Туркестанской области: официальный сайт. – 2026. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/turkestan-karzhy?lang=ru (дата обращения: 16.12.2025)