Бюджеттеуге қазіргі тәсілдер: салыстырмалы талдау

Динамикалық өзгеретін нарықтық экономика компаниялардан дәстүрлі бюджеттеу әдістерін өзгертуді талап етеді. Классикалық жылдық бюджеттеу жоғары белгісіздік жағдайында маңызды емес болып барады. Пандемия мен экономикалық сілкініс қатаң бюджеттердің кемшіліктерін ғана ашты - көптеген қаржылық директорлар икемді баламаларды іздеудің уақыты келгенін атап өтті. Нәтижесінде, ұйымдарға жоспарларды жылдам бейімдеуге, ресурстарды тиімдірек басқаруға және қаржының стратегиялық мақсаттарға сәйкестігін сақтауға мүмкіндік беретін заманауи бюджеттеу тәсілдері дамыды. Бұл мақаланың мақсаты – осы тәсілдерді зерттеу, олардың артықшылықтары мен шектеулерін анықтау, олардың стратегияға әсерін және компаниялардағы (соның ішінде Қазақстан) іске асыру тәжірибесін зерттеу және бюджет процесін трансформациялаудағы цифрландырудың рөлін зерттеу. Бұл мақаланың ғылыми-тәжірибелік маңызы жоғары, кейбір бюджеттеу әдістері жеткіліксіз зерттеліп, заманауи зерттеулерде көрсетілмеген. Бұдан басқа, заманауи әдістерді қолдану кәсіпорындарға, әсіресе Қазақстандағы кәсіпорындарға тиімді шығындарды есепке алу және бақылау жүйесін құру жолдарын таңдауға мүмкіндік береді, мұнда ресурстарды басқарудағы қателіктер бизнестің бәсекеге қабілеттілігінің төмендеуіне әкелуі мүмкін. Көптеген қазақстандық кәсіпорындар ресурстарды тиімсіз пайдалану және жоспарлауға жүйелі көзқарастың жоқтығы сияқты қиындықтарға тап болады. Мұндай жағдайларда тиімді бюджеттеу әдістерін енгізу басқарушылық шешімдерді негізделген басқарудың негізгі құралына айналады. Бұл мақалада оның практикалық және теориялық маңыздылығын көрсете отырып, осы мәселелер қарастырылады. Бұл зерттеу шығындарды оңтайландыруға және қаржылық тәртіпті жақсартуға ұмтылатын компаниялар үшін пайдалы болуы мүмкін.

1. Макарова Н.А. Бюджет и бюджетная система Казахстана. – Алматы: Фолиант, 2021. – 356 с. URL: https://library.atu.edu.kz/files/40442.pdf

2. Bukh P.N., Ringgaard S.A., Sandalgaard N. Moving beyond Beyond Budgeting: A case study of the dynamic interrelationships between budgets and forecasts // European Accounting Review. 2024. Vol. 34. No. 3. P. 1221–1247. URL: https://doi.org/10.1080/09638180.2023.xxxxx

3. Batt C.E. Empirical Budgeting Research in Accounting Journals: Review, Critique, and Research Agenda //Accounting, Finance & Governance Review. 2025. Vol. 34. No. 1, pp. 1–28. URL: https://doi.org/10.52399/001c.140425

4. Zhou F., Liu Y., Triwannakij S., Triatmanto B. Strategic Budgeting and Budgeting Evaluation Effects on China’s Manufacturing Companies’ Performance // Journal of Risk and Financial Management. 2025. Vol. 18. No. 4. P. 172. URL: https://doi.org/10.3390/jrfm18040172

5. Handelsbanken. Annual and Sustainability Report 2023. Стокгольм: Svenska Handelsbanken AB, 2024. P. 75. URL: https://mb.cision.com/Main/3555/3934274/2623353.pdf (дата обращения 29.09.25)

6. Ebhota O.S., et al. Investigating the influence of digital transformation on budgeting control // International Journal of Business and Management Studies. 2024. Vol. 12. No. 2. P. 55–70. URL: https://doi.org/10.1016/j.sciaf.2024.e02429

7. HomauniA. et al. Budgeting in Healthcare Systems and Organizations:Asystematic review // International Journal of Health Policy and Management. 2023. Vol. 12. No. 5. P. 333–348. URL: https://doi/org/10.34172/ijhpm.2023.xxx

8. Msiza N.R. Beyond Budgeting and Rolling Forecast: Empirical Link to Performance Improvement // Journal of Financial Control and Strategy. 2023. Vol. 9. No. 2. P. 101–119. URL: https://doi.org/10.29040/ijebar.v7i4.6725

9. Касымов М. Zero-based бюджетирование: секреты гибкости и инноваций в бизнесе. Axellect.kz. 2024. URL: https://axellect.kz/ru/zero-based-byudzhetirovanie-s-nulya-sekrety-gibkosti-i-innovacij-v-biznese/ (дата обращения 29.09.25).

10. WestScience. Does Activity- Based Budgeting Matter? // WestScience Business Management Journal. 2024. Vol. 2. No. 3. P. 88–104. URL: https://doi.org/10.58812/wsbm.v2i03.1247

11. Gibbs R. Planning for business cycle fluctuations in budgeting // Journal of Applied Economics and Business Strategy. 2025. Vol. 15. No. 2. P. 47–65. URL: https://doi.org/10.1016/j.bar.2025.101576

12. Chenwi Neba Cyril, et al. A Comprehensive Study of Walmart Sales Predictions Using Time Series Analysis // Asian Research Journal of Mathematics. 2024. Vol. 20. No. 7. P. 9–30. URL: https://doi.org/10.9734/arjom/2024/v20i7809

13. Bayer AG. Bayer aims to sustainably improve performance with new organization. Леверкузен: Bayer AG, 2024. URL: https://www.bayer.com/media/en-us/bayer-aims-to-sustainably-improve-performance-withnew-organization/ (дата обращения 29.09.2025)

14. Deloitte. Implementing the Rolling Forecast: A ‘Beyond Budgeting’ Approach // Deloitte Belgium. 20 Dec 2022. URL: https://www.deloitte.com/be/en/blogs/inside-track/2023/episode-3-implementing-the-rollingforecast.html (дата обращения 29.09.2025)

15. Time Series Methods and Business Intelligent Tools for Budget Planning – Case Study // Applied Sciences. 2025. Vol. 15. No. 1. P. 287. URL: https://doi.org/10.3390/app15010287

16. Годовая консолидированная финансовая отчетность за 2022 год // URL: https://kase.kz/files/emitters/RGBR/rgbrf6_2022_cons_rus.pdf (дата обращения: 29.09.2025)

17. Годовая консолидированная финансовая отчетность за 2023 год // URL: https://kase.kz/files/emitters/RGBR/rgbrf6_2023_cons_rus.pdf (дата обращения: 29.09.25)