Қазақстан машина жасау саласының дамуы: сегменттері, кедергілері және робототехниканы енгізу әлеуеті

Мақалада Қазақстан Республикасының машина жасау саласының цифрлық трансформация жағдайындағы қазіргі жай-күйі мен даму үрдістеріне кешенді баға берілген. Машина жасау ұлттық өнеркәсіп құрылымда стратегиялық маңызға ие. Сонымен қатар осы салада технологиялық артта қалу белгілері сақталуда. Бұл автоматтандыру деңгейінің төмеңдігімен, цифрлық платформаларды шектеулі қолдаумен және импорттық технологиялар мен компоненттерге жоғары тәуелділікпен сипатталады. Аталған жағдай кәсіпорындардың цифрлық дайындық деңгейін ұлттық салалық ерекшеліктерді ескере отырып эмпирикалық бағалауды қажет етеді. Зерттеудің мақсаты – машина жасау кәсіпорындарының цифрлық жетілу деңгейін анықтау және автоматтандыру мен роботтандыру үдерістерін тежейтін факторларды айқындау. Әдістемелік негізі 2020–2024 жж. саланың құрылымдық-динамикалық талдауын қамтиды. Ресми статистикалық деректер мент сыртқы экономикалық көрсеткіштер пайдаланылды. Қазақстанның әртүрлі өңірлеріндегі 150 машина жасау кәсіпорны өкілдері арасындағы сауалнама жүргізілді. Деректерді өңдеуде топтастыру, салыстырмалы және коэффициенттік талдау әдістері қолданылды. Зерттеу барысында цифрлық дайындықтың авторлық интегралдық көрсеткіші қалыптастырылды. Ол автоматтандыру деңгейін, ERP, RPA шешімдерін қолдануды және цифрлық жетілудің өзіндік бағасы қамтиды. Есептеу нәтижесі 2 мүмкін балдың 0,62 балын көрсетті. Бұл саланың цифрлық трансофрмацияның бастапқы кезеңіне сәйкес келеді. Өндірістік өсім динамикасы мен технологиялық жаңғырту деңгейі арасындағы құрылымдық алшақтық анықталады. Автоматтандырудың басым бағыттары айқындалды. Саланы цифрлық дамытуға бағытталған инвестициялық, кадрлық және институционалдық шаралар негізделді. Нәтижелер өнеркәсіптік саясатты қалыптастыруда және технологиялық жаңғырту бағдарламаларын әзірлеуде пайдаланылуы мүмкін.

1. Послание Президента Республики Казахстан К.К. Токаева народу Казахстана от 1 сентября 2023 года. URL: https://akorda.kz/ru/poslanie-glavy-gosudarstva-kasym-zhomarta-tokaeva-narodukazahstana-ot-1-sentyabrya-2023-g-1301674 (дата обращения: 20.12.2025)

2. Национальный план развития Республики Казахстан до 2025 года (Утвержден Указом Президента РК от 15 февраля 2021 г. № 154). URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2100000154 (дата обращения: 20.12.2025)

3. Программа индустриально-инновационного развития Республики Казахстан на 2020–2025 годы (МИИР РК). URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/mintsi/resources/ (дата обращения: 20.12.2025)

4. Industrial Policy for the Manufacturing Sector in the Era of Digitalization / OECD. Paris: OECD Publishing, 2022. URL: https://www.oecd.org/industry (accessed: 20.12.2025)

5. UNIDO. Strategies for Smart Manufacturing in Emerging Economies. United Nations Industrial Development Organization. URL: https://www.unido.org/resources/publications (accessed: 20.12.2025)

6. Nurbossynova Z., Yessentemirova Z., Dalenov M. Critical success factors of digitalization of Kazakhstan manufacturing industry. 2021. URL: https://www.researchgate.net/publication/ (accessed: 20.12.2025)

7. Global robot density in factories doubled in seven years / International Federation of Robotics. 2024. URL: https://ifr.org/ifr-press-releases/news/ (accessed: 20.07.2025)

8. Lopes A.P., Pinto A. Smart manufacturing in Europe: A roadmap to 2030 // Future Internet. 2021. Vol. 13. No. 6. P. 137. DOI: 10.3390/fi13060137

9. Цифровой Казахстан: государственная программа цифровизации экономики Республики Казахстан. 2017. URL: https://digitalkazakhstan.kz (дата обращения: 20.12.2025)

10. Musayeva G., Beisenova A. Barriers to robotization in the manufacturing sector of Kazakhstan. ResearchGate, 2023. URL: https://www.researchgate.net/publication/ (accessed: 20.12.2025)

11. Chinese robotics company AgiBot launches production in Kazakhstan // Times of Central Asia. 2025. URL: https://timesca.com/chinese-robotics-agibot-launches-in-kz (accessed: 20.07.2025)

12. Бюро национальной статистики Республики Казахстан. Промышленность Республики Казахстан. 2023. URL: https://stat.gov.kz (дата обращения: 20.12.2025)

13. Бюро национальной статистики Республики Казахстан. Статистика промышленного производства. 2024. URL: https://stat.gov.kz/ru/industries/ (дата обращения: 20.12.2025)

14. Союз машиностроителей Казахстана. Аналитический отчет за январь–декабрь 2024 г. – Алматы, 2024. URL: https://smkz.kz/ru/analitika/analiticheskij-otchet-za-yanvardekabr-2024-g (дата обращения: 20.12.2025)

15. Бюро национальной статистики Республики Казахстан. Внешняя торговля машиностроительной продукцией. – 2024. URL: https://stat.gov.kz/ru/industries/economy/ (дата обращения: 20.12.2025)

16. Министерство национальной экономики Республики Казахстан. Доклад о социально-экономическом развитии Республики Казахстан за 2023 год. URL: https://stat.gov.kz (дата обращения: 20.12.2025)

17. Kazakhstan Country Economic Memorandum: Diversification Through Innovation / World Bank. Washington, DC, 2023. URL: https://documents.worldbank.org (accessed: 20.12.2025)

18. OECD. Industry 4.0 and the Future of Manufacturing in Emerging Economies: Kazakhstan Case Study. Paris, 2023. URL: https://www.oecd.org/industry (accessed: 20.12.2025)

19. UNCTAD. Technology and Innovation Report: Opening Green Windows. Geneva, 2023. URL: https://unctad.org/publications (accessed: 20.12.2025)

20. Казахстанский институт развития индустрии (KIDI). Анализ производственных мощностей машиностроительных предприятий РК за 2020–2023 гг. Астана, 2024. URL: https://kidi.gov.kz (дата обращения: 20.12.2025)

21. Deloitte. Future of Manufacturing in Central Asia: Kazakhstan’s Industrial Outlook. 2023. URL: https://www2.deloitte.com/kz (accessed: 20.12.2025)