Қазақстан мен Қытайдың орта еуразиялық көлік дәлізін дамытудағы ынтымақтастығы

Мақалада Еуразиялық трансконтиненталдық көлік дәлізі жүйесін дамытудағы, сондай-ақ Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасындағы стратегиялық серіктестік қарастырылады. Орталық буын – Орта дәліздің (Транскаспий халықаралық көлік бағыты) қазақстандық бөлігі, ол Қытай мен Еуропа нарықтарын Қазақстан мен Каспий теңізі арқылы байланыстыратын мультимодальды бағыт. Зерттеудің мақсаты – Дүниежүзілік банк деректерін (WITS және Логистика өнімділігі индексі), халықаралық ұйымдардың аналитикалық материалдарын және Scopus индекстеген ғылыми басылымдарды талдау негізінде инфрақұрылымдық синергия механизмдерін және дәліздің тұрақтылығын анықтайтын факторларды анықтау. Мақалада «физикалық» инфрақұрылымға – теміржолдарға, порттарға және терминалдарға – инвестициялар тек байланысты өнімдер саудасы, процедуралардың цифрлық интеграциясы және дәліздерді басқару институттары арқылы бір мезгілде дамыған кезде ғана ұзақ мерзімді экономикалық пайда әкелетіні дәлелденген. Орта дәліздің негізгі шектеушісі интермодальды хабтар мен шекарааралық өткелдерде шоғырланған жеткізу мерзімдері мен шығындарының жоғары өзгергіштігі болып қала беретіні көрсетілген. Осыған байланысты дәліздерді дамытудың қызмет көрсету моделі ұсынылады, онда басымдықтар кешенді логистикалық қызметтердің сенімділігіне және транзиттік хабтарды логистикалық-өнеркәсіптік кластерлерге айналдыруға негізделген. Зерттеудің практикалық маңыздылығы кідірістерді азайтуға, жөнелтімдердің болжамдылығын арттыруға және ел ішіндегі қосымша құнды арттыруға бағытталған Қазақстанның инвестициялық саясаты мен Қытаймен ынтымақтастық форматтары бойынша ұсыныстар әзірлеуде жатыр.

1. Du B., Juman J., Makulova A.T., Khamzayeva A.V., Zhai X. Analysis of the competitiveness, complementarity, and trade combination of Kazakhstan and China in the oil and gas trade // Economies. 2024, vol. 12, no. 7, article 182.

2. Jin Xiaoli, Ashinova Zh.E. Initiative “One Belt, One Road” and current areas of investment cooperation between Kazakhstan and China // Journal of Oriental Studies. 2019, vol. 89, no. 2, pp. 74–86.

3. Ziyadin S., Khamitova D., Khassenova K., Suieubayeva S., Agumbayeva A. Economic factors influencing the development of China’s foreign trade policy with Kazakhstan // Economic Annals-XXI. 2015, vol. 155, no. 11–12, pp. 14–17.

4. Ali J., Haseeb Zafar M. Improved end-to-end service assurance and mathematical modeling of message queuing telemetry transport protocol based massively deployed fully functional devices in smart cities // Alexandria Engineering Journal. 2023, vol. 72, pp. 657–672.

5. Vasa L., Barkanyi P. Geopolitical and geo-economic importance of the Middle Corridor: a comprehensive overview // Eurasian Journal of Economic and Business Studies. 2023, vol. 2, no. 67, pp. 20–32.

6. World Bank. Middle trade and transport corridor: policies and investments to triple freight volumes and halve travel time by 2030. 2023. Washington, DC: World Bank. URL: https://thedocs.worldbank.org/en/doc/6248f697aed4be0f770d319dcaa4ca52-0080062023/original/Middle-Trade-and-Transport-Corridor-World-BankFINAL.pdf (accessed: 31.12.2025)

7. World Bank. 10 priority actions that can triple trade in the Middle Corridor by 2030. 2024. URL: https://www.worldbank.org/en/region/eca/brief/10-priority-actions-that-can-triple-trade-in-the-middle-corridorby-2030 (accessed: 31.12.2025)

8. Yu N., Mi J., Walker W.E. Is transport infrastructure construction a wise choice for stimulating economic growth in West China? // International Journal of Transport Economics. 2013, vol. 40, no. 1, pp. 99–124.

9. Sarkytkan K., Raiymbekova N., Tokhan R. Trade and economic cooperation of Kazakhstan with China and Russia: geopolitical interests and geoeconomic dependencies // Kazakhstan Oriental Studies. 2025, vol. 14, no. 2, pp. 112–128.

10. Çelik Y., Jayawickrama J. A win-win relationship between China and Kazakhstan: thinking beyond dependency // Uluslararası Ekonomi İşletme ve Politika Dergisi. 2024, vol. 8, no. 2, pp. 421–441.

11. Pomfret R. The Eurasian Landbridge and China’s Belt and Road Initiative: demand, supply of services and public policy // The World Economy. 2019, vol. 42, no. 6, pp. 1642–1653.

12. Bitabarova A.G. Unpacking Sino–Central Asian engagement along the New Silk Road: a case study of Kazakhstan // Journal of Contemporary East Asia Studies. 2018, vol. 7, no. 2, pp. 149–173.

13. Harutyunyan A.A. China–Kazakhstan: cooperation within the Belt and Road and Nurly Zhol // Asian Journal of Middle Eastern and Islamic Studies. 2022, vol. 16, no. 3, pp. 281–297.

14. Mohseni S., van Hassel E., Vanelslander T. Assessing the impact on mode competitiveness of improvements of the Trans-Eurasian railway network // Journal of Shipping and Trade. 2025, vol. 10, no. 1, pp. 31–46.

15. World Bank. WITS country profile: Kazakhstan (KAZ). URL: https://wits.worldbank.org/countrysnapshot/KAZ (accessed: 31.12.2025)

16. World Bank. Connecting to compete 2023: trade logistics in an uncertain global economy (Logistics Performance Index report). 2023. URL: https://lpi.worldbank.org/sites/default/files/202304/LPI_2023_report_with_layout.pdf (accessed: 31.12.2025)

17. Asian Development Bank. Trade flows and transport routes in the Caucasus and Central Asia: the Middle Corridor. 2024. URL: https://www.carecprogram.org/uploads/ADB-Middle-Corridor-Paper-ENG_Final-SOM2024.pdf (accessed: 31.12.2025)

18. CAREC. CAREC Implementation Progress Report 2024. URL: https://www.carecprogram.org/uploads/CAREC-Implementation-Progress-Report-2024-ENG-SOM2024.pdf (accessed: 31.12.2025)

19. European Bank for Reconstruction and Development. The Central Asia link: EBRD to invest up to EUR 1.5 billion in Trans-Caspian Corridor infrastructure. 2024. URL: https://www.ebrd.com/home/news-andevents/news/2024/the-central-asia-link.html (accessed: 31.12.2025)

20. European Bank for Reconstruction and Development. Transition report 2024–25: Central Asia. 2024. URL:https://www.ebrd.com/content/dam/ebrd_dxp/assets/pdfs/office-of-the-chief-economist/transition-reportarchive/transition-report-2024/country-assessments-2023-24/central-asia/Transition-Report-2024-25-CentralAsia.pdf (accessed: 31.12.2025)

21. United Nations Economic Commission for Europe. Working Group on Trade: progress report 2025. 2025. URL: https://unece.org/sites/default/files/2025-03/WG%20on%20TRADE%20Progress%20Report%202025_EN_3.pdf (accessed: 31.12.2025)

22. United Nations Economic and Social Commission forAsia and the Pacific. Review of the implementation of the Regional Action Programme for Sustainable Transport Connectivity in Asia and the Pacific. 2024. URL: https://www.unescap.org/sites/default/d8files/event-documents/EN_CTR8_2.pdf (accessed: 31.12.2025)

23. Zhang B., Nadyrov S., Stepanov A. China’s impact on sustainable economic growth in Central Asian countries in the context of the Silk Road Economic Belt // Region. 2024, vol. 11, no. 2, pp. 27–41.

24. Samiyeva G., Koichubayev A., Tolysbaev B. Assessment of logistics efficiency and value of supply chains on the way of the New Silk Road countries in the context of the “Belt–Road” megaproject // Economic Series of the Bulletin of the L.N. Gumilyov ENU. 2022, no. 4, pp. 185–192.

25. Shi Y., Wang H., Di S., Yang Y. Analyzing the competitiveness of intermodal road–rail transport through the lens of cumulative prospect theory // Tehnicki Vjesnik. 2024, vol. 31, no. 1, pp. 32–42. URL: https://doi.org/10.17559/TV-20230531000686

26. Lim G., Tjia L.Y. Nor, Murashkin N. Opportunities and challenges of China’s economic ties with Kazakhstan: looking back to look forward // Chinese Economy. 2025, vol. 58, no. 1, pp. 127–140. URL: https://doi.org/10.1080/10971475.2024.2373643

27. Chen Z., Li X. Economic impact of transportation infrastructure investment under the Belt and Road Initiative // Asia Europe Journal. 2021, vol. 19, pp. 131–159. URL: https://doi.org/10.1007/s10308-021-00617-3

28. World Bank. Middle Trade and Transport Corridor: Policies and Investments to Triple Freight Volumes and Halve Travel Time by 2030. 2023. URL: https://thedocs.worldbank.org/en/doc/6248f697aed4be0f770d319dcaa4ca52-0080062023/original/Middle-Trade-and-Transport-Corridor-World-Bank-FINAL.pdf (accessed: 31.12.2025)