Қазақстан қоғамындағы экономикалық шешімдер қабылдаудағы белгісіздік және тәуекел факторлары

Мақалада Қазақстанда экономикалық шешімдер қабылдауға әсер ететін белгісіздік пен тәуекелдің негізгі факторлары қарастырылады. Саяси, экономикалық және әлеуметтік салалардағы серпінді өзгерістер жағдайында ел Стратегиялық жоспарлау мен басқаруды қиындататын түрлі сын-қатерлерге тап болады. Саяси және экономикалық белгісіздікке, халықаралық факторларға, әлеуметтік тәуекелдерге және технологиялық қауіптерге ерекше назар аударылады. Тәуекелдерді азайту және болжамды экономикалық ортаны құру үшін құрылымдық реформалар мен экономиканы әртараптандыру қажеттілігі туралы қорытынды жасалады. Осы факторларды зерттеу экономикалық тәуекелдерді қалай азайтуға және белгісіздік жағдайында елдің тұрақты дамуын қамтамасыз етуге болатынын жақсы түсінуге мүмкіндік береді. Қазақстанда мұнайдың және басқа да табиғи ресурстардың әлемдік бағасына тәуелділік бар, бұл экономикалық тұрақсыздықты тудырады. Мұнай бағасының төмендеуі бюджет тапшылығын және кейбір салаларда дағдарысты тудыруы мүмкін. Сондай-ақ, экономикалық тәуекелдерге теңге бағамының ауытқуы, инфляция, банктік дағдарыстар мүмкіндігі, сондай-ақ экономиканы әртараптандыру үшін шектеулі мүмкіндіктер жатады. Тәуекелдерді азайту үшін болжамды және тұрақты экономикалық ортаны құру үшін құрылымдық реформаларды жүргізу, экономиканы әртараптандыру және құқықтық базаны дамыту маңызды. Жаһандық сын-қатерлер, көрші елдердегі геосаяси тұрақсыздық және климаттық өзгерістер аясында тәуекелдер мен белгісіздіктерді басқару мәселесі Қазақстанның тұрақты дамуы үшін аса маңызды болып отыр. Тақырыптың өзектілігі экономиканы әртараптандыру, инвестициялар тарту және жаңа технологиялық өзгерістерге бейімделу қажеттілігімен де ерекшеленеді. Бірақ заңнамадағы өзгерістер және бизнес үшін ашық емес жағдайлар инвесторларды алаңдатуы мүмкін.

1. Управителев А.А. Поведенческий империализм и три стадии развития поведенческой экономики // ЭКО. – 2022. – № 6. – С. 67–70.

2. Лопатина Е.Н., Садыкова Э.Р. Поведенческая экономика в сфере туризма. В сборнике: Общество, государство, личность: молодежное предпринимательство в поведенческой экономике. Материалы XIХ международной научно-практической конференции. – Казань: Университет управления «ТИСБИ», 2019. – С. 358–369.

3. Джонс М.М. История возникновения теории поведенческой экономики // Научные записки молодых исследователей. – 2021. – № 1. – С. 81–88.

4. Иванов В.В., Маркова О.А., Никишина Е.Н. Поведенческая экономика: как люди принимают решения. Рабочая тетрадь. Учебное пособие. – М.: МГУ, 2023.

5. Ульрих Д., Смоллвуд Н. Бренд лидера: первый среди равных / пер. с англ. – М.: Вершина, 2008. – 336 с.

6. Журнал Forbes, Финансы. Агентство Moodys. URL: https://forbes.kz/articles/moodys_ponizilo_prognoz_dlya_kazahstanskih_bankov_do_negativnogo (дата обращения: 08.04.2020)

7. Peформы в Казахстане: успехи, задачи и перспективы. URL: https://www.oecd.org/eurasia/countries/Eurasia-Reforming-Kazakhstan-Progress-Challenges-Opport.pdf (дата обращения: 13.05. 2021)

8. Экономическое обновление Казахстана – январь 2025 года. URL: https://www.worldbank.org/en/country/kazakhstan/publication/economic-update-january-202 (дата обращения: 31.10. 2025)

9. Бюро национальной статистики РК. В-22-01-К (IV кв. 2024) stat.gov.kz. URL: spravochnikekonomika-kazahstana-3-kv.-2024-g.-us.pdf (дата обращения: 31.10. 2025)

10. Отчет Национального банка. URL: https://www.nationalbank.kz/ru/news/elektronnye-bankovskieuslugi/17549?utm_source=chatgpt.com (дата обращения: 31.03.2025)

11. Центр деловой информации Капитал. URL: https://kapital.kz/finance/122819/v-2023-godu-biznesvzyal-novykh-kreditov-na-15-5-trln-tenge.html. (дата обращения: 31.01. 2024)

12. Roberts B.W., et al. Personality Traits and Financial Behaviors // Journal of Economic Psychology. 2007. No. 28(2). Р. 214–229.

13. Kellett S., Bolton J.V. Compulsive Buying: A Cognitive-Behavioral Model // Clinical Psychology & Psychotherapy. 2009. No. 16(2). С. 83–99.

14. Кошанов Е. Заседание мажлиса парламента Казахстана. URL: https://rus.azattyq.org/a/32646236.html (дата обращения: 20.10.2024)

15. Закредитованность казахстанцев: мифы и реальность // Ranking.kz. URL: https://ranking.kz/reviews/banking-and-finance/zakreditovannost-kazahstantsev-mify-i-realnost-razbor-situatsii.html (дата обращения: 26.11.2024)

16. Smith J. Kazakhstan’s cryptocurrency landscape in 2017 // Journal of Digital Finance. 2017. Vol. 5. No. 3. Р. 45–52.

17. Johnson A. Altcoins and blockchain adoption in Central Asia // Central Asian Financial Review. 2018. Vol. 10. No. 2. Р. 33–40.

18. Lee H., Kim S. Bitcoin mining and energy consumption in Kazakhstan // Energy Economics and Blockchain. 2021. Vol. 12. No. 4. Р. 78–89.

19. Zhang Y. Future perspectives of cryptocurrencies and blockchain technologies // International Journal of FinTech. 2022. Vol. 8. No. 1. Р. 10–20.

20. Закон Республики Казахстан от 6 февраля 2023 года «О цифровых активах РК». Официальный сайт Парламента Республики Казахстан. – Астана, 2023. URL: http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2300000047 (дата обращения: 15.01.2026)

21. Министерство энергетики Республики Казахстан. Порядок налогообложения майнинга криптовалют при использовании возобновляемых источников энергии. – Астана, 2025. URL: https://www.energy.gov.kz (дата обращения: 15.01.2026)

22. Казахстан. Налоговый кодекс Республики Казахстан от 9 сентября 2024 года. – Астана, 2024. URL: http://adilet.zan.kz/rus/docs/K2400000456 (дата обращения: 15.01.2026)

23. Национальный банк Республики Казахстан. Отчет о цифровых активах и финансовой грамотности населения. – Астана, 2025. URL: https://www.nationalbank.kz (дата обращения: 15.01.2026)

24. На 15% увеличилось численность пользователей онлайн-банкинга в РК // Ranking.kz. – 28 мая 2024. URL: https://ranking.kz/rankings/banking-and-finance-rankings/na-15-uvelichilos-chislennostpolzovateley-onlayn-bankinga-v-rk.html (дата обращения: 15.01.2026)

25. Казахстан на пороге ИИ-революции: три приоритета и бизнес-пример Freedom Finance //TobolInfo. kz. – 2026. URL: https://tobolinfo.kz/kazahstan-na-poroge-ii-revoljucii-tri-prioriteta-i-biznes-primer-freedomfinance/ (дата обращения: 15.01.2026)