Технологиялық көшбасшылық ұлттық инновациялық дамуды ынталандырушы фактор ретінде: үздік 10 ел мен Қазақстанды талдау

Технологиялық көшбасшылық кез келген елдің экономикалық бәсекеге қабілеттілігі мен инновациялық әлеуетінің негізгі факторы болып табылады. Көптеген ғалымдар мен халықаралық институттар елдердің технологиялық көшбасшылыққа қалай қол жеткізуі және оны қалай сақтауының әртүрлі аспектілерін зерттеді. Соңғы екі онжылдықта өндіріс саласы терең өзгеріске ұшырады, бұл озық цифрлық технологиялар мен инновациялық стратегиялық тәсілдердің жылдам интеграциялануымен байланысты. Әлемдік бәсекелестік, тұтынушылардың өзгермелі сұраныстары және тұрақтылық талаптары жағдайында өндірушілер өнімділікті, икемділікті және тұрақтылықты арттыратын инновациялық стратегияларды қабылдауға мәжбүр. Бұл мақалада технологиялық көшбасшылық ұлттық инновациялық дамуды ынталандырудың негізгі факторы ретінде қарастырылады. Халықаралық рейтингтер мен инновациялық көрсеткіштерді талдау негізінде технологиялық прогресте күшті позицияларды көрсететін алғашқы 10 елдің, соның ішінде АҚШ, Қытай, Оңтүстік Корея, Германия және басқа жетекші экономикалары салыстырылады. Инновациядағы, патенттік қызметтегі, жоғары технологиялық экспорттағы қазіргі жетістіктер мен шектеулер анықталған Қазақстанға ерекше назар аударылады. Зерттеу технологиялық көшбасшылықтың ғылым, білім, бизнес және үкіметтің жүйелі өзара әрекеттесуі, сондай-ақ цифрлық платформалар мен өнеркәсіптік экожүйелерді дамыту арқылы қалыптасатынын көрсетеді. Бұл салыстырмалы талдау жаһандық бәсекелестік жағдайында Қазақстанның инновациялық әлеуетін нығайтудың стратегиялық бағыттарын анықтауға мүмкіндік береді.

1. Edler J., Blind K., Kroll H., Schubert T. Technology sovereignty as an emerging frame for innovation policy: defining rationales, ends and means // Research Policy. 2023. Volume 52. Issue 6. URL: https://doi.org/10.1016/j.respol.2023.104765 (accessed: 18.12.2025)

2. Chen W., Song H. National innovation system: measurement of overall effectiveness and analysis of influencing factors // Technology in Society. 2024. Vol. 77. URL: https://doi.org/10.1016/j.techsoc.2024.102514 (accessed: 18.12.2025)

3. Petraitė M., Mubarak M.F., Rimantas R., von Zedtwitz M. The role of international networks in upgrading national innovation systems // Technological Forecasting and Social Change. 2022. No. 184. P. 121873. URL: https://doi.org/10.1016/j.techfore.2022.121873 (accessed: 18.12.2025)

4. Tagscherer F., Carbon C. Leadership for successful digitalization: a literature review on companies' internal and external aspects of digitalization. 2023. Volume 2. Issue 2. URL: https://doi.org/10.1016/j.stae.2023.100039 (accessed: 18.12.2025)

5. Kokot K. et al. Impact of Leadership on Digital Transformation // Материалы IEEE / TEMS (конференция / сборник статей по управлению технологией). 2021. URL: https://doi.org/10.1109/TEMSCON-EUR52034.2021.9488620 (accessed: 18.12.2025)

6. OECD. Research and Development Statistics. 2023. URL: https://data.oecd.org. (accessed: 12.06.2025)

7. National Science Foundation. Science and Engineering Indicators. 2022. URL: https://ncses.nsf.gov. (accessed: 02.07.2025)

8. WIPO. Global Innovation Index 2024. 2024. URL: https://www.wipo.int. (accessed: 19.07.2025)

9. Mazzucato M. The Entrepreneurial State. Anthem Press. 2013, рр. 17–34.

10. Maskus K.E. Intellectual Property Rights in the Global Economy. Institute for International Economics. 2000, рр. 27–54.

11. Edler J., Fagerberg J. Innovation Policy: what, why, and how. Oxford Review of Economic Policy. 2017, рр. 12–24.

12. Senor D., Singer S. Start-Up Nation: The Story of Israel’s Economic Miracle. Twelve Books. 2009, рр. 6–14.

13. Lee K. The Art of Economic Catch-Up: Barriers, Detours and Leapfrogging in Innovation Systems. Cambridge University Press. 2019, рр. 11–19.

14. World Bank – World Development Indicators. URL: https://data.worldbank.org/indicator/ (accessed: 22.07.2025)

15. Anmol Kaur Grewal, Lorena Rivera Léon, Sacha Wunsch-Vincent. World Intellectual Property Organization (WIPO), and Don Brasher, Altan AE. Yurdakul, and John W. Miller, Trade Data Monitor (TDM). 2024. URL: https://www.wipo.int/web/global-innovation-index/w/blogs/2025/high-tech-exports (accessed: 02.08.2025)

16. OECD Patent Statistics Manual. 2025. URL: https://www.oecd.org/en/publications/oecd-patentstatistics-manual_9789264056442-en.html (accessed: 05.07.2025)

17. Количество заявок на патенты на изобретения в Казахстане выросло на 24,8% // Национальный институт интеллектуальной собственности. 2025. URL: https://qazpatent.kz/ (дата обращения: 11.06.2025)

18. UNIDO. Industrial Development Report. 2024. URL: https://www.unido.org/ (accessed: 05.07.2025)

19. Linh Ai Dinh. Korea has constructed world class universities: “Brain Korea 21” project. URL: https://doi.org/10.32508/stdj.v14i3.1981 (accessed: 05.07.2025)

20. The U.S. National Science Foundation. URL: https://www.nsf.gov/ (accessed: 15.06.2025)

21. Alita Sharon. Singapore’s T-Up Programme Driving R&D and Fostering Growth. 2025. URL: https://opengovasia.com/ (accessed: 13.08.2025)

22. Modernizing Kazakhstan’s Innovation Ecosystem through Technology Commercialization. Feature story. 2023. URL: https://www.worldbank.org/ (accessed: 11.09.2025)