Айналымды экономика жүйесіндегі шегірткелердің инновациялық және экономикалық әлеуеттері

Бүгінгі ортада шегіртке санын қадағалау тек ауыл шаруашылығын қорғау құралы ретінде ғана емес, сонымен қатар экономикалық тұрғыдан құнды ресурстың стратегиялық маңызды көзі ретінде де қарастырылады. Мақаланың мақсаты – шегірткелердің әртүрлі өнеркәсіп салалары үшін биоресурс ретіндегі әлеуетін бағалау және олардың санын басқарудың дәстүрлі әдістерінің тұрақты және үнемді балама ретіндегі рөлін негіздеу. Әдістер Acrididae тұқымдасының өкілдерін (акридтерді) пайдаланудың өзектілігін негіздеу және үрдістерін айқындау үшін сапалық талдауды; әртүрлі шикізат түрлерінен ақуыз өндіруге жұмсалатын шығындарды салыстыру үшін сандық талдауды; акридтерді биоконверсиялаудың экономикалық және экологиялық аспектілерін зерделеу үшін жүйелік әдісті; инсектоферма жобасының тиімділігін бағалау үшін есептеу-талдау әдісін; қорытындыларды тұжырымдау және зерттеліп отырған объектінің одан әрі ілгерілеу бағыттарын негіздеу үшін абстрактілік-логикалық әдісті қамтиды. Ғылыми жаңалығы өндіріс ауқымын кеңейту, құрама инсектофермалар, құрамажем зауыттары және агроөңдеушілер арқылы жабайы және өсірілетін шегірткені инновациялық өнімдерге биоконверсиялаудың циркулярлық моделін әзірлеуден тұрады. Практикалық маңыздылығы мемлекеттік қолдау, зерттеу тақырыбы бойынша нормативтік-құқықтық базаны жетілдіру, сертификаттау, стандарттау, сондай-ақ өндірушілерді ғылыми-зерттеу және ақпараттық-білім беру тұрғысынан сүйемелдеу арқылы осы модельді іске асыру мүмкіндігінен көрінеді. Бұл ауыл шаруашылығы өндірушілерінің табыстарын әртараптандыруға және жергілікті өндірістік тізбектерді нығайтуға ықпал етеді. Ұсынылған макет ресурстарды пайдалану тиімділігін арттыруға, агроэкологиялық тәуекелдерді барынша азайтуға және энтомоөнімдердің ассортиментін кеңейтуге бағытталған. Ол ресурс үнемдеуші және заманауи технологиялардың дамуын ынталандырады, сондай-ақ ішкі нарықта қосылған құны жоғары өнімді ілгерілетуді қамтамасыз ететін маркетингтік іс-шаралар кешенін іске асыру үшін жағдай жасайды және экспорттық әлеуетті нығайтады.

1. Mordor Intelligence. Анализ размера и доли рынка съедобных насекомых – тенденции роста и прогнозы (2024–2029 гг.) URL: https://www.mordorintelligence.com/ru/industry-reports/edible-insectsmarket (дата обращения: 26.02.2025)

2. FAO. The State of Food and Agriculture 2020: Overcoming Water Scarcity. Food and Agriculture Organization of the United Nations. Rome, 2020. URL: https://www.fao.org/state-of-food-agriculture/2020/tr/ (accessed: 28.07.2025)

3. Aarts K.W.P. How to develop insect-based ingredients for feed and food? A company’s perspective // Journal of Insects as Food and Feed. 2020. Vol. 6. No. 1. Р. 67–68. URL: doi: https://doi.org/10.3920/jiff2018.x008

4. Sogari G., Amato M., Biasato I., Chiesa S., Gasco L. The Potential Role of Insects as Feed: A Mult Perspective: Review // Animals. 2019. Vol. 9. No. 4. Article 119. URL: https://doi.org/10.3390/ani9040119

5. Menino M.R., Murta D. The Insects as a Workforce for Organic Fertilizers Production – Insect Frass // Organic Fertilizers. 2021. Р. 1–20. URL: http://dx.doi.org/10.5772/intechopen.100144

6. Nowakowski A.C., Miller A.C., Miller M.E., Xiao H., Wu X. Potential Health Benefits of Edible Insects // Critical Reviews in Food Science and Nutrition. 2021. Vol. 62. No. 13. Р. 3499–3508. URL: https://doi.org/10.1080/10408398.2020.1867053.

7. Hawkey K.J., Lopez-Viso K., Brameld J.M., Parr T., Salter A.M. Insects: a potential source of protein and other nutrients for food // Annual Review of Animal Biosciences. 2021. Vol. 9. Р. 333–354. URL: https://doi.org/10.1146/annurev-animal-021419-083930.

8. Guiné R.P.F., Florença S.G., Costa C.A. et al. Consumers’ Perceptions about Edible Insects’ Nutritional Value and Health Effects: Study Involving 14 Countries // Animals. 2024. Vol. 14. No. 11. Article 1631. DOI:10.3390/ani14111631

9. Riaz M.N., Irshad F., Sazil A.Q. Halal Perspectives on Grasshoppers (Locusts): A Path to Sustainable and Nutritionally Acceptable Alternative Protein Source // Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety. 2025. Vol. 24. No. 5. Article e70283. DOI: 10.1111/1541-4337.70283.

10. Zugravu C.А., Tarcea M., Nedelescu M., Nuţă D. Knowledge: A Factor for Acceptance of Insects as Food // Sustainability. 2023. Vol. 15. No. 6. Article 4820. URL: https://doi.org/10.3390/su15064820.

11. Syartividya, Ivansya A.S., Fikri A.M., et al. А global perspective and acceptability of edible insects as a novel food in Western and Asian countries: a systematic literature review // Food Production, Process and Nutrition. 2025. Vol. 7. Article 38. URL: https://doi.org/10.1186/s43014-024-00301-0

12. Van Huis A., Rumpold B. Strategies to Convince Consumers to Eat Insects? A Review // Food Quality and Preference. 2023. Vol. 110. No. 4. Article 104927. URL: https://doi.org/10.1016/j.foodqual.2023.104927.

13. Alam M.R., Scampicchio M., Angeli S. Ferrentino G. Effect of hot melt extrusion on physical and functional properties of insect based extruded products // Journal of Food Engineering. 2019. Vol. 259. Р. 44–51. URL: https://doi.org/10.1016/j.jfoodeng.2019.04.021.

14. Meyer S., Gessner D.K., Braune M.S., Friedhoff T., Most E., Höring M. et al. Comprehensive evaluation of the metabolic effects of insect meal from Tenebrio molitor L. in growing pigs by transcriptomics, metabolomics and lipidomics // Journal of Animal Science and Biotechnology. 2020. Vol. 11. No. 1. Article 20. URL: https://doi.org/10.1186/s40104-020-0425-7.

15. Leden Y.L., Mukkun L., Ndapamuri M.H., Pramatana F. The migratory locust (Locusta migratoria) as a potential source of protein and biopolymer compounds in the future // Biodiversitas Journal of Biological Divers. 2023. Vol. 24. No. 11. Р. 5979–5987 DOI: 10.13057/biodiv/d241117

16. Лаврищев И.Е., Петровский А.Ф., Мирошников П.Н., Краснов С.В., Рыбцов С.А., Староконь К.Е. Зоогумус как перспективное средство повышения плодородия имиджа сельскохозяйственных земель Сибири // Вестник НГАУ (Новосибирский Государственный аграрный университет). – 2024. – № 3. – С. 65–72. URL: https://doi.org/10.31677/2072-6724-2024-72-3-65-72.

17. Sokame B.M., Runyu J.C., Tonnang H.E.Z. Integrating edible insect into circular agriculture for sustainable production // Sustainable Production and Consumption. 2024. Vol. 52. No. 4. P. 80–94. DOI: https://doi.org/10.1016/j.spc.2024.10.015

18. Аникиенко Т. Топинамбур для балансирования аминокислот в рационе коров // Комбикорма. – 2022. – № 12. – С. 41–43. URL: https://doi.org/10.25741/2413-287X-2022-12-3-190

19. Ghosh S., Meyer-Rochow V.B., Jung Ch. Processing of edible insects for protein production / Insects as Food and Food Ingredients: Academic Press Elselevier. 2024. Chapter 6. Р. 93–104. DOI:10.1016/B978-0-323-95594-2.00010-0

20. Aguilar-Toalá J.E., Liceaga A.M., González-Córdova A.F. Advancing Food Security with Farmed Edible Insects // Insects. 2025. Vol. No. 1. Article 1. DOI: https://doi.org/10.3390/insects16010067

21. Ажбенов В.К., Костюченков В.К., Нурушев М.Ж., Кадисова Г.Н., Кайрушев С.С. Нашествие саранчовых в Казахстане и превентивная стратегия в решении проблемы. – 2025. URL: https://www.orensteppe.org/content/nashestvie-saranchovyh-v-kazahstane-i-preventivnaya-strategiya-v-resheniiproblemy?utm_source=chatgpt.com (дата обращения: 2.07.2025)

22. Официальный информационный ресурс Премьер-министра Республики Казахстан. – 2024. URL: https://primeminister.kz/ru/news/2-mln-ga-ploshchadey-obrabotano-protiv-saranchovykh-vkazakhstane-28741 (дата обращения: 22.12.2025)

23. Insect Protein Industry Statistics. Zipdo Education report. – 2026. URL: https://zipdo.co/insectprotein-industry-statistics/?utm_source=chatgpt.com (accessed: 14.02.2026)

24. Сборник укрупненных показателей стоимости строительства зданий и сооружений в Республике Казахстан в уровне цен на 01.01.2025 года УПСС.KZ / Под редакцией Шуленбаевой Г.Р., Яковлевой О.Н. – Алматы: ПО «Столичная палата профессиональных оценщиков», 2025. – 146 с.

25. НДЦС РК 8.02-01-2024 Укрупненные показатели стоимости строительства зданий и сооружений. Нормативы предельной стоимости строительства. – 2025. URL: https://new-shop.ksm.kz/egfntd/ntdgo/kds/7.php?utm_source=chatgpt.com (дата обращения: 30.12.2025)

26. How to Start an Edible Insects Farming Business? 2025. URL: https://financialmodel.net/blogs/howopen/edible-insects-farming-usa?utm_source=chatgpt.com (accessed: 22.12.2025)

27. CapEx: Definition, Formula, and Examples. 2025. URL: https://www.careerprinciples.com/resources/capex-definition-formula-and-examples?utm_source=chatgpt.com (accessed: 28.12.2025)