Туу Көрсеткіштерінің Себеп-Салдарлық Байланысын Пәнаралық Зерттеу Әдіснамасы

Кіріспе сөз соңғы он жылда әлеуметтік-экономикалық зерттеулерде математикалық әдістерді қолдануда орын алған пәнаралық зерттеулер әдіснамасының принциптерінің орындалмауы мақала жазуға себеп болды. Зерттеу мақсаты – ғылыми білімнің интегративті сипаты аясында әлеуметтік-экономикалық зерттеулердің нақты мысалымен көрсетілген статистикалық математикалық әдістердің пәнаралық зерттеу әдіснамасын ұсыну. Қысқаша мазмұны – Қазақстанда демографиялық туу көрсеткіштерінің тенденциясының төмендеуінің себеп салдарын туылған қыз балалардың санының ұзақ мерзімдегі тенденцияларына байланысты статистикалық талдаулар жүргізілген. Сонымен қатар, талдау тұжырымдамаларының шынайылығын математикалық әдіс – статистикалық тәуелділік теңдеулері арқылы дәлелденген. Зерттеудің құндылығы – мақаланың маңыздылығы әлеуметтік-экономикалық зерттеулерге математикалық әдістерді қолданудың пәнаралық әдіснамасының сұлбасы берілген. Әдетте кеңінен тараған қолданыстағы корреляция-регрессиялық әдістерді қолдануда пәнаралық зерттеу әдіснамасының принциптерінің орындалуының маңыздылығы нақты демографиялық зерттеу арқылы көрсетілген. Сонымен қатар, зерттеу мақсатына сәйкес математикалық әдістің таңдалуын, оның ішінде статистикалық тәуелділік теңдеулерін осы зерттеу пәніне қолдану әдістемесі, алғаш рет осы әдіспен нормативтік есептеулер арқылы болжам жасау процедурасы қарастырылған. Зерттеу нәтижесінде Қазақстандағы жалпы туылған балалардың санының төмендеу тенденциясын кезегімен туылған балалар санына байланысты екені анықталған, оның ішінде бірінші және екінші балалардың санының күрт төмендеу себебін, келешектегі болжамы анықталған. Себептер – бала туатын жастағы әйелдер санының азаюы және соның салдарынан бірінші және екінші бала туу көрсеткішінің төмендеуі болды. Халық санының өсуі төрт баладан көп туу ретімен туу көрсеткішінің өсу қарқынымен қамтамасыз етіледі. Сондықтан ұзақ мерзімді болашақтағы даму бағыты тұрақты ұрпақты сақтау үшін көп балалы отбасыларға (4–5 баладан көп) назар аударылып, мемлекет тарапынан қолдау қарастырылуы керек.

1. Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі. Статистика бойынша комитеті. URL: https://www.stat.gov.kz/ (өтініш берілген күн: 21.07.2025)

2. Конт О. Дух позитивной философии. – Москва: Директ-Медиа, 2001. – 201 с. URL: https://biblioclub.ru/index.php?page=book&id=7130 (дата обращения: 04.10.2025)

3. Злотников А.Г. Социологическое видение современных проблем демографической теории // Demography and Social Economy. – 2014. – № 2(22). – С. 112–123.

4. Злотников А.Г. Тенденции в структуре рождаемости Беларуси // Социально-экономические и демографические аспекты реализации национальных проектов в регионе: X Уральский демографический форум: международная научная конференция: сборник статей. РАН, Уральское отделение, Институт экономики. – Екатеринбург, 2019. – С. 132–143. URL: http://lib.i-bteu.by/handle/22092014/5401 (дата обращения: 04.10.2025)

5. Мертон Р. Социальная теория и социальная структура. – М.: Хранитель, 2006. – 873 с.

6. Злотников А.Г. Экстранальность и интрональность современной белорусской демографической политики // Социология (Минск). – 2014. – № 2. – С. 70–84.

7. Zhang Y. Modeling and Prediction of Birth Rate in China // Advances in Economics, Management and Political Sciences. 2024. URL: https://doi.org/10.54254/2754-1169/59/20231010

8. Chen Y. Model Analysis on the Birth Rate in China // Advances in Economics, Management and Political Sciences. 2023. URL: https://doi.org/10.54254/2754-1169/58/20230915

9. Parmar P. Time Series Approach to Forecasting Birth Rate in India // International Journal of Science and Research (IJSR). 2024. URL: https://doi.org/10.21275/sr231229144243

10. Billari F. Demography: Fast and Slow // Population and Development Review. 2022. Vol. 48. P. 9–30. URL: https://doi.org/10.1111/padr.12464

11. Schoen R. Analyzing Hyperstable Population Models // Demographic Research. 2023. URL: https://doi.org/10.4054/demres.2023.49.37

12. Ahiezer O., Tonitsa O., Gelyarovska O., Serdyuk I., Aslandukov M. Advanced Demographic Situations Based on Lag Models // Bulletin of National Technical University "KhPI". Series: System Analysis, Control and Information Technologies. 2023. URL: https://doi.org/10.20998/2079-0023.2023.02.09

13. Кулинич Е., Кулинич Р. Статистические методы прогнозирования показателей социально–экономического развития и способы оценки их результатов. URL: http://doi.org/10.5281/zenodo.3606111 (дата обращения: 12.09.2025)

14. Метод статистических зависимостей уравнений: критерии применения и основные функции // Университетские научные заметки. – 2019. – № 18(4(72). – С. 197–211. URL: https://doi.org/10.37491/UNZ.72.18

15. Kulinych Е.I. Ekonometriia [Econometrics]. Moscow: Finansy i statystika, 2015. 245 р.