Жол-көлік апаттарының әлеуметтік-экономикалық залалды бағалау әдісі

Автокөлік кәсіпорындарының тиімділігін арттыру жол-көлік апаттарының әлеуметтік-экономикалық салдарын ескеруді талап етеді. ҚР Бас прокуратурасының мәліметінше, 2025 жылдың төрт айында 9,2 мың апат тіркеліп, 558 адам қаза тауып, 12,5 мың адам жарақат алды. Бұл 2023 жылмен салыстырғанда үш есе көп. Жыл сайынғы жол-апатынан келген залал елдің ЖІӨ-нің 5%-ын (15 млрд АҚШ долл.) құрайды. Заманауи нарық талаптарына сай жол-көлік апаттарының әлеуметтік-экономикалық залалын бағалау әдісін әзірлеу. Зерттеу барысында отандық және шетелдік ғалымдардың еңбектері, статистикалық деректер талданып, салыстырмалы талдау әдістері қолданылды. Қолданыстағы тәсілдердің кемшілігі – адамның әр өмірлік кезеңіндегі көрсеткіштер мен тіршілікті қамтамасыз ету жүйелері құнының айырмашылығы ескерілмейді. Ұсынылған әдістеме апаттан, жарақаттанудан және мүгедектіктен болатын залалды дәлірек бағалауға мүмкіндік береді. Әлеуметтік-экономикалық залалдың ауқымын білу апаттар мәселесінің маңыздылығын объективті бағалауға, оны шешуге бөлінетін ресурстар көлемін анықтауға және жол қауіпсіздігін арттыру бағдарламаларының тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

1. Мансур Д. Назарбаев интеллектуалды мектебі // Azattyq Rýhy. – 2025. – 15 қыркүйек. URL: https://rus.azattyq-ruhy.kz

2. Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитеті. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/pravstat

3. Scollay C.E., Berecki-Gisolf J., Grant G.M. Trends in lawyer use in road traffic injury compensation claims // PLoS ONE. 2020. Vol. 15(4). e0231025. URL: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0231025

4. Отарбаева А.Б. Причины и профилактика дорожно-транспортных происшествий. – 2023. URL: https://articlekz.com/kk/article/magazine/120

5. Бакишев К.А. Транспортные административные и уголовные правонарушения // Lex russica. – 2017. – № 9(130). – С. 56–63. DOI: 10.17803/1729-5920.2017.130.9.056-063

6. Красненкова Е.В., Гладких А.Ю. Проблемы квалификации правонарушений за нарушение правил дорожного движения и эксплуатации транспортных средств // Административное и муниципальное право. – 2014. – № 5. – С. 447–454. DOI: 10.7256/1999–2807.2014.5.11922

7. Колоколов Н.А. ОСАГО: право родственников жертвы ДТП на страховое возмещение // Вестник Московского университета МВД России. – 2018. – № 4. – С. 178–184. DOI: 10.24411/2073-0454-2018-10036

8. Гречуха В.Н. Гармонизация российского транспортного законодательства и международных транспортных источников, регулирующих ответственность перевозчика за причинение вреда жизни, здоровью, имуществу пассажира // Право и политика. – 2014. – № 9. – С. 1332–1337. DOI: 10.7256/1811-9018.2014.9.12763

9. Сокол П.В. Новые тренды в учете износа при взыскании ущерба, причиненного транспортному средству в результате ДТП // Юридический вестник Самарского университета. – 2018. – Т. 4. – № 3. – С. 41–46. DOI: 10.18287/2542-047X-2018-4-3-41-46

10. Жуматаева Г., Битилеуова З., Байбураева Ж., Жанбиров Ж. Управление качеством технического содержания грузовых автомобилей // Доклады Национальной академии наук Республики Казахстан. – 2020. – № 1(329). – С. 11–17. DOI: 10.32014/2020.2518-1483.2.

11. Заложных В.М. Экономическая оценка последствий дорожно-транспортных происшествий: учеб. пособие. – Воронеж: ВГЛТА, 2010. – 112 с.

12. Коновалова Т.Г., Науменко М.А. Введение в экономику дорожного движения: учеб. пособие. – Краснодар: КубГТУ, 2011. – 98 с.

13. Зубарева Д.С. Социальный капитал и дорожное движение: дороги и власти, которые мы выбираем. – М.: Изд.дом Высшей школы экономики, 2011. – 156 с.

14. Жанбиров Ж.Г., Сабралиев Н., Битилеуова З. Автокөлік логистикасы – жол қозғалысының қауіпсіздігі: оқулық. 2-кітап. – Алматы: ЭСПИ, 2022. – 248 б.

15. ДТП-статистика: сколько людей гибнет и страдает на казахстанских дорогах // inbusiness.kz. – 2025. – 12 мамыр. URL: https://inbusiness.kz

16. Бекетов Т.С., Жанбиров Ж.Г. Жол-көлік апаттарының әлеуметтік-экономикалық залалды бағалау әдісі: авторлық куәлік № 62942. – 2025. – 14 қазан.