Урбонизация жағдайындағы Қазақстанның еңбек нарығының заманауи трансформациясы: Алматы мысалындағы экономикалық талдау

Цифрландыру және бейресми жұмыспен қамтудың өсуі посткеңестік қалалардағы еңбек нарығын түбегейлі өзгертуде, әлеуметтік поляризацияны күшейтуде және дәстүрлі әлеуметтік қорғау институттарын бұзуда. Бұл зерттеу Алматыны концерттік экономиканың жаһандық тенденцияларына да, институционалдық бейімделудегі жергілікті сын-қатерлерге де назар аударатын өкілді мегаполис ретінде қарастырады. Зерттеудің мақсаты – цифрлық платформалар мен жұмыспен қамтудың гибридті нысандары қалалық еңбек нарығының құрылымынажәнеәлеуметтіктеңсіздіктіңкөбеюінеқалайәсерететінінталдау.Теориялықнегізгеплатформалық капитализм, қосарлы еңбек нарығы, цифрлық неолиберализм және қалалық стратификация ұғымдары кіреді. Зерттеу әдістемесі библиографиялық талдауды, статистикалық деректерді интерпретациялауды (ҚР ҰСБ, ЭЫДҰ), сондай-ақ институционалдық құжаттар мен еңбек жанжалдарының жағдайларын талдауды біріктіреді. 2025 жылдың бірінші тоқсанындағы жағдай бойынша Қазақстанда жұмыспен қамтылғандардың 23,1%-ы (2,2 млн адам) өзін-өзі жұмыспен қамтығаны анықталды, ал жұмыссыздық деңгейі 4,6%-ы тұрақсыз жұмыс түрлерінің өсуі аясында баяу болып қала береді. Платформа секторындағы наразылық белсенділігі (Wolt, Yandex Go) әлеуметтік шиеленістің артқанын көрсетеді. Нәтижелер цифрлық экономикамен айналысатын институционалды қорғалмаған жұмысшылардың «цифрлық прекариат» класының қалыптасуын растайды. Зерттеудің практикалық маңыздылығы цифрлық капитализм жағдайында платформалық жұмыспен қамтуды реттеу, әлеуметтік қорғауды модернизациялау және қалалық еңбек нарығын тұрақты дамыту саласындағы мемлекеттік саясат бойынша ұсыныстарды әзірлеуде жатыр.

1. Srnicek N. Platform capitalism. Cambridge: Polity Press, 2016. 120 p.

2. Van Doorn N. Platform labor: On the gendered and racialized exploitation of low-income service work in the “gig economy” // Theory & Society. 2020, vol. 49, no. 5–6, pp. 963–984. URL: https://doi.org/10.1007/s11186-020-09410-1

3. Standing G. The precariat: The new dangerous class. London: Bloomsbury Academic. 2011. 353 p.

4. Fields G.S. A guide to multisector labor market models // Social Protection Discussion Paper Series. No. 0505. Washington, DC: World Bank, 2005. P. 46–49.

5. Chen M.A. The informal economy: Definitions, theories and policies // WIEGO Working Paper. No. 1. Manchester: WIEGO, 2012. P. 134–140.

6. Sassen S. The global city: New York, London, Tokyo. Princeton, NJ: Princeton University Press, 2001. URL: http://dx.doi.org/10.1515/9781400847488 (accessed: 21.10.2025)

7. Harvey D. Rebel cities: From the right to the city to the urban revolution. London; New York: Verso, 2012. Р. 158–164.

8. Fioravanti L.M., Rangel F., Rizek C.S. Digital platforms and urban flows: Dispersion and control of precarious work // Cadernos Metrópole. 2024, no. 26(59), pp. 69–96. URL: https://doi.org/10.1590/2236-9996.2024-5904.e

9. Alauddin F.D., Aman A., Ghazali M.F., Daud S. The influence of digital platforms on gig workers: a systematic literature review // Heliyon. 2024, no. 11(1), e41491. URL: https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e41491

10. Kuttybayeva N., Zhakina G., Makalakova B., Rakhimova A., Uskenbayeva D. Platform employment as the main trend in the development of the labor market in modern conditions in Kazakhstan // BUKETOV BUSINESS REVIEW. 2024. No. 11429(2). P. 19–28. URL: https://doi.org/10.31489/2024ec2/19-28

11. Singh S.R. New tech, old exploitation: Gig economy, algorithmic control and migrant labour. Sociology Compass. 2022, no. 17(1). URL: https://doi.org/10.1111/soc4.13028

12. Khasenov M. Employment relationship and platform work: global trends and case of Kazakhstan // Ежегодник трудового права. 2023. No. 13. P. 195–201. URL: https://doi.org/10.21638/spbu32.2023.113

13. Dif-Pradalier M., Jammet T., Tiberghien J., Bignami F., Cuppini N. Platforms in the city and cities at the service of platforms: An urban perspective on the platform economy and workers’ responses // The Economic and Labour Relations Review. 2023, no. 34(4), pp. 637–650. URL: https://doi.org/10.1017/elr.2023.53

14. Magalhães F.N.C. Popular economies in, against, and through the platform // Antipode. 2022, no. 55(2), pp. 527–547. URL: https://doi.org/10.1111/anti.12894

15. Insebayeva S., Beyssembayev S. Digital platform employment in Kazakhstan: Can new technologies solve old problems in the labor market? // International Labor and Working-Class History. 2023, vol. 103, pp. 62–80. URL: https://doi.org/10.1017/s0147547923000200

16. Rakhmawan S.A. Digital transformation of informal workers in the new normal era: “Can it be the solution we are searching for?” // East Java Economic Journal. 2022, no. 6(2), pp. 182–207. URL: https://doi.org/10.53572/ejavec.v6i2.87

17. Doeringer P.B., Piore M.J. Internal labor markets and manpower analysis. London: Routledge, 1985. 248 p. URL: https://doi.org/10.4324/9781003069720

18. Couldry N., Mejias U.A. The costs of connection: How data is colonizing human life and appropriating it for capitalism. Stanford: Stanford University Press, 2019. URL: https://doi.org/10.1515/9781503609754

19. Zhussupova A., Erken A. In the shadow of the platform economy in Kazakhstan: How can growing labor troubles be resolved? // CABAR.asia. 2022, 11 July. URL: https://cabar.asia (accessed: 21.10.2025)

20. Орал К. Таксисты и курьеры могут выйти на протесты в Казахстане // Malim.kz. – 2022, 19 августа. URL: https://malim.kz/article/society/taksisty-i-kurery-mogut-vyiti-na-protesty-v-kazaxstane-18439 (дата обращения: 21.10.2025)

21. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан. Ситуация на рынке труда (I квартал 2025 г.). – 2025, 13 мая. URL: https://stat.gov.kz/ru/industries/labor-and-income/stat-empt-unempl/publications/346495/ (дата обращения: 21.10.2025)

22. Саруарова М.Б., Максимов Д.А., Киричок О.В., Муталиева А.А. Анализ глобальных тенденций трансформации занятости // Вестник университета «Туран». – 2025. – № 1(105). – С. 315–328. URL: https://doi.org/10.46914/1562-2959-2025-1-1-315-328

23. Nogaylieva Y.N., Olzhabayeva X.B. Protection of labor rights of medical workers by trade unions in the Republic of Kazakhstan // Russian Journal of Labour & Law. 2024, vol. 14, pp. 288–302. URL: https://doi.org/10.21638/spbu32.2024.119

24. Bogatyreva L.B., Taitorina B.A., Satbayeva A. Problems of conceptualization of administrative and legal regulation in the healthcare sector of the Republic of Kazakhstan // Bulletin of the Karaganda University. Law Series. 2023. Vol. 1(109). P. 17–25. URL: https://doi.org/10.31489/2023L1/17-25

25. Malbekova D., Demushkan O., Kassymova A., Umralin T., Yessymkhanova Z., Valiyeva S. Social support of young medical personnel in the conditions of sustainable development of rural areas of Kazakhstan. BIO Web of Conferences. 2023, vol. 65, article no. 05012. URL: https://doi.org/10.1051/bioconf/20236505012

26. Numanova F.A., Maksimov D.A. Systematic approach to the analysis of the structure of the scientific infrastructure of Kazakhstan // Bulletin of “Turan” University. 2024, no. 2, pp. 412–425. URL: https://doi.org/10.46914/1562-2959-2024-1-2-412-425

27. Dey C., Ture R.S., Ravi S. Emerging world of gig economy: рromises and challenges in the Indian context // NHRD Network Journal. 2022, vol. 15, pp. 71–82. URL: https://doi.org/10.1177/26314541211064717

28. Will J. Following in the footsteps of fair pay: the case for “time transparency” and the mandatory disclosure of white-collar work hours // SSRN Electronic Journal. 2021, vol. 20, pp. 671–712. URL: https://doi.org/10.2139/ssrn.3962954

29. Paudel M. Gig economy: Opportunities and challenges in Nepal // International Research Journal of Economics and Management Studies. 2024, no. 3(4), pp. 342–347. URL: https://doi.org/10.56472/25835238/IRJEMS-V3I4P144

30. Zhumabayeva A., Nurmagambetov A. Platform employment and the obligation to conclude an employment contract in the Republic of Kazakhstan: issues of theory and practice // Access to Justice in Eastern Europe. 2023, no. 4(21). URL: https://doi.org/10.33327/AJEE-18-6.4-a000411