Қазақстандағы цифрлық саудадағы есеп

Мақала электрондық сауда жағдайында сауда операцияларын бухгалтерлік есепте көрсетуге арналған процесс-цифрлық әдістемелік модельді әзірлеуге бағытталған. Сауданың цифрлық трансформациясы шаруашылық операциялардың құрылымын және есептік ақпаратты қалыптастыру логикасын өзгертеді, мұнда интеграцияланған ақпараттық жүйелерде тіркелетін расталған цифрлық оқиғалар шешуші рөл атқарады. Онлайн-саудада есептік цикл цифрлық тапсырыстың қалыптасу сәтінен басталып, төлемді өңдеуді, қорлардың қозғалысы мен есептен шығарылуын, қайтарымдарды рәсімдеуді, маркетплейс комиссияларын есепке алуды және салықтық міндеттемелерді тануды қамтиды. Зерттеуде операцияларды тіркеудің оқиғалық тәсіліне және тауарға бақылаудың берілу триггерін формализациялауға негізделген процесс-цифрлық есеп моделі ұсынылады. Модель цифрлық тапсырыс оқиғаларының құрылымдалған тізілімі және оларды есепте тану рәсімдері түрінде ұсынылып, түсімді тану уақыты мен оған байланысты бағалау өлшемдерін айқындайтын негізгі бақылау-беру триггері ерекшеленеді. Ұсынылған тәсіл IFRS 15 талаптарын түсімді тануға, IAS 2 талаптарын таза өткізудің мүмкін құнын (NRV) ескере отырып қорларды бағалауға, сондай-ақ IFRS 9 талаптарын күтілетін кредиттік шығындар бойынша резервтерді тануға жүйелі қолдануды қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстанда Ұлттық тауарлар каталогын міндетті қолданудың онлайн-кассалық чектер мен электрондық шот-фактураларды рәсімдеуге ықпалы ескеріліп, бұл цифрлық есеп-салық ортасында негізгі деректердің сәйкестігіне қойылатын талаптарды күшейтеді. Әдіснамалық тұрғыда зерттеу нормативтік-құқықтық талдау мен цифрлық бизнес-процестерді модельдеуді біріктіреді. Нәтижелердің практикалық маңызы ұсынылған модельді есеп саясатын қалыптастыруда және Қазақстандағы электрондық сауда компанияларының цифрлық платформаларын жобалауда қолдану мүмкіндігімен айқындалады.

1. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан. Об электронной коммерции в Республике Казахстан (внутренний рынок): статистические данные за 2024 год. URL: https://stat.gov.kz/ru/news/ob-elektronnoy-kommertsii-v-respublikekazakhstan1/ (дата обращения: 03.02.2026)

2. Argento D., Dobija D., Grossi G., Marrone M., Mora L. The unaccounted effects of digital transformation: implications for accounting, auditing and accountability research // Accounting, Auditing & Accountability Journal. 2025. Vol. 38. No. 3. P. 765–796. https://doi.org/10.1108/AAAJ-01-2025-7670

3. Appelbaum D., Kogan A., Vasarhelyi M.A. Big data and analytics in the modern audit engagement: research needs // Auditing: A Journal of Practice & Theory. 2017. Vol. 36. No. 4. P. 1–27. https://doi.org/10.2308/ajpt-51684

4. Canon J.G.F., dos Santos R.J.R., de Carvalho V.D.H., Monte M.B.d.S., de Barros T.L. Integrated logistics management through ERP system: a case study in an emerging regional market // Logistics. 2025. Vol. 9. No. 2. P. 1–25. https://doi.org/10.3390/logistics9020059

5. Lin G., Duan N. Research on integration of enterprise ERP and e-commerce systems based on adaptive ant colony optimization // Journal of Intelligent & Fuzzy Systems. 2024. Vol. 46. No. 4. P. 11169–11184. https://doi.org/10.3233/JIFS-237998

6. Wei C., Meng F., Han D., Pang W., Mao L., Xu C., Yu Y. Exploration on the application of ERP and WMS integration technology in engineering enterprises // Proceedings of the 3rd International Conference on Public Management and Intelligent Society (PMIS 2023). Amsterdam, 2023. P. 985–991. https://doi.org/10.2991/978-94-6463-200-2

7. Бекова Р.Ж., Файзуллина С.А., Жексембина А.Е. Цифровизация казахстанской экономики и развитие бухгалтерского учета // Вестник университета «Туран». – 2019. – № 2. – С. 153–157. URL: https://vestnik.turan-edu.kz/jour/article/view/743 (дата обращения: 16.09.2025)

8. IFRS Foundation. IFRS 15. Revenue from contracts with customers. URL: https://www.ifrs.org/issued-standards/list-of-standards/ifrs-15-revenue-from-contracts-with-customers/ (accessed: 16.09.2025)

9. IFRS Foundation. IAS 2. Inventories. URL: https://www.ifrs.org/issued-standards/list-of-standards/ias-2-inventories/ (accessed: 18.09.2025)

10. IFRS Foundation. IFRS 9. Financial instruments. URL: https://www.ifrs.org/issued-standards/list-of-standards/ifrs-9-financial-instruments/(accessed: 16.09.2025)

11. Приказ Министра финансов Республики Казахстан от 23 мая 2007 года № 185 «Об утверждении Типового плана счетов бухгалтерского учета» (ред. по состоянию на 01.01.2025). URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30110808 (дата обращения: 22.11.2025)

12. Кодекс Республики Казахстан «Налоговый кодекс Республики Казахстан» от 18 июля 2025 года № 214-VIII ЗРК. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2500000214 (дата обращения: 22.11.2025)

13. Lim S.F.W.T., Jin X., Srai J.S. Consumer-driven e-commerce: a literature review, design framework, and research agenda on last-mile logistics models // International Journal of Physical Distribution & Logistics Management. 2018. Vol. 48. No. 3. P. 308–332. https://doi.org/10.1108/IJPDLM-02-2017-0081

14. Yoon S.A. A study on the transformation of accounting based on technology in the era of Industry 4.0 // Sustainability. 2020. Vol. 12. No. 20. Art. 8669. https://doi.org/10.3390/su12208669

15. Sonnenberg C., vom Brocke J. The missing link between BPM and accounting: using event data for accounting in process-oriented organizations // Business Process Management Journal. 2014. Vol. 20. No. 2. P. 213–246. https://doi.org/10.1108/BPMJ-12-2012-0136

16. Комитет государственных доходов Министерства финансов Республики Казахстан. Информационная система «ЭСФ»: методические материалы. URL: https://kgd.gov.kz/ru/services/esf (дата обращения: 22.11.2025)

17. Кознов А.Б. Влияние цифровых технологий на организационную структуру и бизнес-процессы организации // Вестник Академии знаний. – 2025. – № 4(69). – С. 650–652. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/vliyanie-tsifrovyh-tehnologiy-na-organizatsionnuyu-strukturu-i-biznes-protsessy-organizatsii (дата обращения: 22.11.2025)

18. Marzolf M.J., Miller J.W., Peinkofer S.T. Retail & Wholesale Inventories: A Literature Review and Path Forward // Journal of Business Logistics. 2024. Vol. 45. No. 1. e12367.

19. Aggelopoulos S., Karelakis C., Loizou E., Galanopoulos K. An empirical analysis of evaluating the operational and economic perspectives of the retail stores’ efficiency // Journal of Retailing and Consumer Services. 2023. Vol. 72. Р. 103201.

20. Kabir M.H., Su L. How did IFRS 15 affect the revenue recognition practices and financial statements of firms? Evidence from Australia and New Zealand // Journal of International Accounting, Auditing and Taxation. 2022. Vol. 49. Р. 100507.

21. Vitali S., Giuliani M. Emerging digital technologies and auditing firms: opportunities and challenges // International Journal of Accounting Information Systems. 2024. Vol. 53. Р. 100676.

22. Sartoni M., Moruzzo R., Riccioli F., Berni A., Guidi A. Evaluation of the impact of digitized first-party audit in a large retail company // Cogent Food & Agriculture. 2025. Vol. 11. No. 1. Р. 2494878.

23. Fotoh L.E. Digital inventory audits: an alternative approach to physical observation in audit evidence gathering // Journal of Accounting Literature. 2025. Vol. 47. No. 5. P. 211–248.

24. Yoo J., Fan Q., Chang Y. CSR, Digital Transformation, and Internal Control: Three-Way Interaction Effect // Systems. 2024. Vol. 12. Р. 236.

25. Zhao T., Yan N., Ji L. Digital transformation, life cycle and internal control effectiveness: Evidence from China // Finance Research Letters. 2023. Vol. 58. Р. 104223.

26. Monteiro A., Cepeda C., Ferreira-da-Silva A.C., Vale J. The relationship between AI adoption intensity and internal control system and accounting information quality // Systems. 2023. Vol. 11. Р. 536.

27. Li Z., Han J., Sun X., Cheng L. Digital transformation and accounting information quality: The role of environmental uncertainty // International Review of Economics and Finance. 2025. Vol. 88. Р. 104588.