Ең маңызды әлеуметтік-экономикалық факторлардың әсерін ескере отырып, өмір сүру ұзақтығы деңгейін болжауды әзірлеу

Мақалада Қазақстан Республикасындағы күтілетін өмір сүру ұзақтығының динамикасы қарастырылып, 2030 жылға дейінгі сценарийлік болжам әзірленеді. Зерттеудің өзектілігі күтілетін өмір сүру ұзақтығының әлеуметтік-экономикалық даму сапасын, қоғамдық денсаулық жағдайын және елдің сыртқы күйзелістерге тұрақтылығын сипаттайтын интегралды көрсеткіш болуымен айқындалады. Зерттеудің мақсаты – әлеуметтікэкономикалық, экологиялық және шоктық факторлардың әсерін ескере отырып, Қазақстандағы күтілетін өмір сүру ұзақтығына болжам жасау. Әдістемелік негіз ретінде көрсеткіштер динамикасын салыстырмалы талдау, Пирсон корреляциялық талдауы, ARIMAX моделін қолдану арқылы уақыттық қатарларды модельдеу және сценарийлік болжау пайдаланылды. Ақпараттық база 2014–2025 жж. аралығындағы күтілетін өмір сүру ұзақтығы, жан басына шаққандағы ЖІӨ, жұмыссыздық деңгейі және PM2.5 концентрациясы бойынша жылдық деректерден құралды. Пандемия кезеңін есепке алу үшін COVID жалған айнымалысы енгізілді. Зерттеу нәтижелері Қазақстандағы күтілетін өмір сүру ұзақтығы ұзақ мерзімді өсуімен, 2020–2021 жж. күрт төмендеуімен және кейінгі қалпына келуімен сипатталатынын көрсетті. Корреляциялық талдау ӨСҰ мен ЖІӨ арасында оң байланысты, ал жұмыссыздық деңгейі және PM2.5 көрсеткішімен теріс байланысты анықтады. Қорытынды ARIMAX(1,1,0) моделі жұмыссыздық пен ӨСҰ арасындағы маңызды теріс байланысты, сондайақ пандемиялық шоктың айқын әсерін көрсетті. Сценарийлік болжам бойынша 2030 жылға қарай ӨСҰ базалық сценарийде 77,44 жылды, оптимистік сценарийде 79,18 жылды, ал пессимистік сценарийде 72,51 жылды құрауы мүмкін. Алынған нәтижелер Қазақстанның одан әрі демографиялық дамуы үшін жұмыспен қамту саясатының, экологиялық тәуекелдерді төмендетудің және қоғамдық денсаулық сақтау жүйесінің тұрақтылығын нығайтудың маңызын көрсетеді.

1. Malthus T.R. An essay on the principle of population, as it affects the future improvement of society. With remarks on the speculations of Mr. Godwin, M. Condorcet, and other writers. London, 1807. Vol. 2. P. 126.

2. Preston S.H. The changing relation between mortality and level of economic development // Population Studies. 1975. Vol. 29. No. 2. P. 231–248.

3. Pritchett L., Summers L.H. Wealthier is healthier. Washington, DC: World Bank Publications, 1993. Vol. 1150. P. 46.

4. Cutler D., Deaton A., Lleras-Muney A. The determinants of mortality // Journal of Economic Perspectives. 2006. Vol. 20. No. 3. P. 97–120.

5. Roffia P., Bucciol A., Hashlamoun S. Determinants of life expectancy at birth: a longitudinal study on OECD countries // International Journal of Health Economics and Management. 2023. Vol. 23. P. 189–212.

6. Li R., Zhan Y. et al. Economic and social determinants of life expectancy in China // Frontiers in Public Health. 2025. Vol. 13. Article 1554336.

7. Aytemiz L. The long-term effect of social, educational, and health expenditures on indicators of life expectancy: an empirical analysis for the OECD countries // Frontiers in Public Health. 2024. Vol. 12. Article 1497794.

8. Zhang H. et al. Determinants of life expectancy in high longevity countries: evidence from machine learning // Frontiers in Public Health. 2025. Vol. 13. Article 1687871.

9. Murtin F. et al. Inequalities in longevity by education in OECD countries: Insights from new OECD estimates. Paris: OECD, 2017. URL: https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2017/01/inequalities-in-longevity-by-education-in-oecd-countries_45ecb61a/6b64d9cf-en.pdf (accessed: 15.05.2026).

10. Byaro M., Mafwolo G., Ngereza C. Does unemployment in sub-Saharan Africa have asymmetric effects on health? A panel quantile approach // The Journal of Economic Asymmetries. 2023. Vol. 28. Article e00316.

11. Bianchi F., Bianchi G., Song D. The long-term impact of the COVID-19 unemployment shock on life expectancy and mortality rates // Journal of Economic Dynamics and Control. 2023. Vol. 146. Article 104581.

12. World Health Organization. Ambient (outdoor) air pollution. URL: https://www.who.int/news-room/ fact-sheets/detail/ambient-(outdoor)-air-quality-and-health (accessed: 24.12.2025)

13. Yu W., Xu R., Ye T., Abramson M.J., Morawska L., Jalaludin B. et al. Estimates of global mortality burden associated with short-term exposure to fine particulate matter (PM2.5) // The Lancet Planetary Health. 2024. Vol. 8. No. 3. P. e146–e155.

14. Lin X. et al. Health impact assessment on life expectancy gains ascribed to particulate matter r eduction // npj Climate and Atmospheric Science. 2025. Vol. 8. P. 66.

15. Orellano P., Kasdagli M.-I., Pérez Velasco R., Samoli E. Long-term exposure to particulate matter and mortality: an update of the WHO Global Air Quality Guidelines systematic review and meta-analysis // International Journal of Public Health. 2024. Vol. 69. Article 1607683.

16. Zhang Y. et al. Air pollution and life expectancy: the role of education and health expenditure in China // Frontiers in Public Health. 2025. Vol. 13. Article 1553039.

17. Andrasfay T., Goldman N. Reductions in 2020 US life expectancy due to COVID-19 and the disproportionate impact on the Black and Latino populations // Proceedings of the National Academy of Sciences. 2021. Vol. 118. No. 5. Article e2014746118.

18. Schöley J., Aburto J.M., Kashnitsky I., Kniffka M.S. et al. Life expectancy changes since COVID-19 // Nature Human Behaviour. 2022. Vol. 6. No. 12. P. 1649–1659.

19. Polizzi A. et al. Indirect effects of the COVID-19 pandemic: a cause-of-death analysis of life expectancy changes in 24 countries, 2015 to 2022 // PNAS Nexus. 2025. Vol. 4, No. 1. Article pgae508.

20. Panzabekova A.Z., Digel I.E. Factors affecting life expectancy in Kazakhstan // R-Economy. 2020. Vol. 6. No. 4. P. 261–270.

21. Харин А.Д., Койчубеков Б.К. Влияние социально-экономических факторов на ожидаемую продолжительность жизни // Медицина и экология. 2023. – № 1. – С. 17–20.

22. Piscitelli A. What is the nature of life expectation’s time series? // Quality & Quantity. 2025. P. 1–15.

23. Cai J., Hu W., Yang Y., Chen S., Si A. et al. Healthy life expectancy for 202 countries up to 2030: projections with a Bayesian model ensemble // Journal of Global Health. 2023. Vol. 13. Article 04185.

24. Қазақстан Республикасы стратегиялық жоспарлау және реформалар жөніндегі агенттігінің ұлттық статистика бюросы. URL: https://www.stat.gov.kz/ (өтініш берілген күні: 15.05.2026)

25. World’s most polluted countries & regions. URL: https://www.iqair.com/world-most-polluted-countries (accessed: 24.12.2025