Қазақстан экономикасының диверсификациясы: мәселелер, мүмкіндіктер және болашақ

Зерттеу Қазақстанның мұнай кірістеріне тәуелділігін азайту мақсатында экономиканы әртараптандырудың проблемалары мен мүмкіндіктерін талдауға арналған. Жаһандық экономикалық өзгерістер мен көмірсутегі бағасының ауытқуы жағдайында стратегиялық әртараптандыру елдің тұрақты дамуын қамтамасыз етудің негізгі аспектісі болып табылады. Зерттеу әдістемесі экономиканың ағымдағы жағдайының сандық және сапалық талдауын қамтиды, сондай-ақ әлемдік экономика мен мұнай нарығындағы ықтимал өзгерістерге негізделген әртүрлі даму сценарийлерін модельдеуді қамтиды. Талдау көрсеткендей, әртараптандыру мұнайдың әлемдік бағасының ауытқуымен байланысты тәуекелдерді азайта отырып, Қазақстанның экономикалық тұрақтылығын айтарлықтай арттыра алады. Әртараптандыру үдерісінде институционалдық ортаны нығайту және инновацияларды енгізуге және экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға қабілетті жеке секторды дамыту маңызды рөл атқарады. Зерттеу нәтижелері инновациялық даму және экспорттық қызмет процестеріне экономиканың әртүрлі секторларын көбірек қосуға ықпал ететін саясатты қалыптастыру бойынша нақты ұсыныстарды ұсынады, бұл өз кезегінде мұнай кірістеріне тәуелділікті азайтады және ұзақ мерзімді перспективаға ықпал етеді. мерзімді экономикалық өсу.

1. Azretbergenova G., Syzdykova A. The dependence of the Kazakhstan economy on the oil sector and the importance of export diversification // International Journal of Energy Economics and Policy. 2020. Vol. 10. No. 6. P. 157–163.

2. Аубакирова Г.М., Жупарова А.С., Кожахметова А.К. Диверсификация экономики Казахстана через глобальные цепочки добавленной стоимости: количественная оценка // Economy: Strategy and Practice. – 2025. – Т. 20. – № 1. – С. 103–119. DOI: 10.51176/1997-9967-2025-1-103-119

3. Yeo H., Mah J.S. Industrial policy and diversification in the economic development of Kazakhstan // Asian Journal of Social Sciences and Management Studies. 2024. Vol. 11. No. 2. P. 32–40. DOI: 10.20448/ajssms.v11i2.5704

4. Бекун Ф.В., Фьюми М.Р., Онве Д.Ч., Хабиб М.Д., Сакитей Г.М. Укрепление устойчивости через экономическое разнообразие: анализ влияния диверсификации торговли, экономически активного населения и прямых иностранных инвестиций на развитие отдельных стран Азии // Стратегические решения и риск-менеджмент. – 2025. – Т. 16. – № 3. – С. 212–227.

5. Corden W.M., Neary J.P. Booming sector and de-industrialisation in a small open economy // The Economic Journal. 1982. Vol. 92. No. 368. P. 825–848. DOI: 10.2307/2232670

6. Sachs J., Warner A. The curse of natural resources // European Economic Review. 2001. Vol. 45. No. 4–6. P. 827–838. DOI: 10.1016/S0014-2921(01)00125-8

7. Alsagr N., Ozturk I. Natural resources rent and green investment: does institutional quality matter? // Resources Policy. 2024. Vol. 90. Art. 104709. DOI: 10.1016/j.resourpol.2024.104709

8. Ross M.L. What do we know about export diversification in oil-producing countries? // The Extractive Industries and Society. 2019. Vol. 6. No. 3. P. 792–806. DOI: 10.1016/j.exis.2019.06.004

9. Matallah S. Economic diversification in MENA oil exporters: understanding the role of governance // Resources Policy. 2020. Vol. 66. Art. 101602. DOI: 10.1016/j.resourpol.2020.101602

10. Hidalgo C.A., Hausmann R. The building blocks of economic complexity. Cambridge: Center for International Development at Harvard University, 2009. 24 p. (CID Working Paper; No. 186)

11. Shehabi M. Diversification effects of energy subsidy reform in oil exporters: illustrations from Kuwait // Energy Policy. 2020. Vol. 138. Art. 110966. DOI: 10.1016/j.enpol.2019.110966

12. Alsharif N., Bhattacharyya S., Intartaglia M. Economic diversification in resource rich countries: history, state of knowledge and research agenda // Resources Policy. 2017. Vol. 52. P. 154–164. DOI: 10.1016/j. resourpol.2017.02.007

13. Omgba L.D. Institutional foundations of export diversification patterns in oil-producing countries // Journal of Comparative Economics. 2014. Vol. 42. No. 4. P. 1052–1064. DOI: 10.1016/j.jce.2014.02.001

14. Dharfizi A.D.H., Ghani A.B.A., Islam R. Evaluating Malaysia’s fuel diversification strategies 1981– 2016 // Energy Policy. 2020. Vol. 137. Art. 111083. DOI: 10.1016/j.enpol.2019.111083

15. Charfeddine L., Barkat K. Shortand long-run asymmetric effect of oil prices and oil and gas revenues on the real GDP and economic diversification in oil-dependent economy // Energy Economics. 2020. Vol. 86. Art. 104680. DOI: 10.1016/j.eneco.2020.104680

16. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан. База данных статистических показателей. URL: https://stat.gov.kz (дата обращения: 29.03.2026)

17. World Bank. World Development Indicators. URL: https://databank.worldbank.org/source/worlddevelopment-indicators (accessed: 29.03.2026)

18. International Monetary Fund. World Economic Outlook Database. URL: https://www.imf.org/en/ Publications/WEO (accessed: 29.03.2026)

19. United Nations. UN Comtrade Database. URL: https://comtradeplus.un.org (accessed: 29.03.2026)

20. Стратегия «Казахстан–2030»: Послание Президента Республики Казахстан народу Казахстана. – Алматы, 1997. URL: https://adilet.zan.kz (дата обращения: 29.03.2026)

21. Стратегия «Казахстан–2050»: новый политический курс состоявшегося государства: Послание Президента Республики Казахстан народу Казахстана от 14 декабря 2012 года. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K1200002050 (дата обращения: 29.03.2026)

22. Государственная программа по форсированному индустриально-инновационному развитию Республики Казахстан на 2010–2014 годы: утв. Указом Президента Республики Казахстан от 19 марта 2010 года № 958. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/U100000958_ (дата обращения: 29.03.2026)

23. Государственная программа индустриально-инновационного развития Республики Казахстан на 2015–2019 годы: утв. Указом Президента Республики Казахстан от 1 августа 2014 года № 874. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/U1400000874 (дата обращения: 29.03.2026)

24. Об утверждении Государственной программы индустриально-инновационного развития Республики Казахстан на 2020–2025 годы: постановление Правительства Республики Казахстан от 31 декабря 2019 года № 1050. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P1900001050 (дата обращения: 29.03.2026)

25. Об утверждении Национального плана развития Республики Казахстан до 2029 года: Указ Президента Республики Казахстан от 30 июля 2024 года № 611. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2400000611 (дата обращения: 29.03.2026)

26. Statistical Review of World Energy 2023. London: Energy Institute, 2023. URL: https://www.energyinst. org/statistical-review (дата обращения: 29.03.2026)

27. Об утверждении Правил включения промышленно-инновационных проектов в единую карту индустриализации: приказ и.о. Министра индустрии и инфраструктурного развития Республики Казахстан от 22 августа 2023 года № 592. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2300033321 (дата обращения: 29.03.2026)