Халықтың өмір сүру деңгейін мемлекеттік реттеу: шетелдік модельдер және оларды Қазақстанда бейімдеу мүмкіндіктері

Жаһандық экономикалық тұрақсыздықтың күшеюі, әлеуметтік теңсіздіктің өсуі және демографиялық сын-қатерлер жағдайында халықтың өмір сүру деңгейін мемлекеттік реттеу мәселесі ерекше өзектілікке ие болып отыр. Әлеуметтік саясаттың тиімділігі мен өмір сапасы мемлекеттік араласудың ауқымы мен нәтижелілігіне, сондай-ақ дағдарыс кезеңдерінде әлеуметтік-экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету қабілетіне тікелей байланысты. Дамыған елдердің тарихи тәжірибесі экономикалық және әлеуметтік күйзелістер кезеңінде мемлекеттің табыстарды, жұмыспен қамтуды және негізгі әлеуметтік игіліктерге қол жетімділікті тұрақтандырудағы рөлінің артатынын көрсетеді. Зерттеудің мақсаты – халықтың өмір сүру деңгейін мемлекеттік реттеудің шетелдік модельдерін талдау және олардың жекелеген элементтерін Қазақстан Республикасының жағдайына бейімдеу мүмкіндіктерін анықтау. Зерттеу аясында әлеуметтік саланы мемлекеттік реттеудің теориялық тәсілдерінің эволюциясы қарастырылады, әлеуметтік саясаттың либералдық, континенталдық және социал-демократиялық модельдері жүйеленеді, сондай-ақ институционалдық дамудың әртүрлі модельдері бар елдердің негізгі әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштеріне салыстырмалы талдау жүргізіледі. Зерттеудің ғылыми маңыздылығы өтпелі экономикаға тән институционалдық, фискалдық және әлеуметтік шектеулерді ескере отырып, халықтың өмір сүру деңгейін мемлекеттік реттеу тетіктеріне кешенді салыстырмалы талдау жүргізілуімен айқындалады. Зерттеудің құндылығы Қазақстан Республикасында нарықтық ынталандыруларды, өнеркәсіптік және әлеуметтік саясат элементтерін, сондай-ақ атаулы әлеуметтік қолдау тетіктерін үйлестіретін халықтың өмір сүру деңгейін мемлекеттік реттеудің гибридті моделін қалыптастырудың орындылығын негіздеуде көрініс табады. Зерттеу нәтижелерінің практикалық маңызы оларды әлеуметтік-экономикалық даму жөніндегі мемлекеттік бағдарламаларды әзірлеу және түзету барысында, әлеуметтік саясаттың басымдықтарын айқындауда, сондай-ақ табыстарды, жұмыспен қамтуды және денсаулық сақтау жүйесін реттеу тетіктерін жетілдіруде қолдану мүмкіндігімен анықталады.

1. Trinkoff A.M., et al. Comparing residential long-term care regulations between nursing homes and assisted living facilities // Nursing Outlook. 2020. Vol. 68. Issue 1. P. 114–122.

2. Kalashnikov P.A., et al. Impact of state and legal regulation on the sustainable development of agricultural territories and improving the standard of living of the population // Journal of Environmental Management and Tourism. 2023. Vol. 14. No. 1. P. 82–88. URL: https://doi.org/10.14505/jemt.v14.1(65).08

3. Dokholyan S., et al. Influence of management automation on managerial decision-making in the agroindustrial complex // International Journal of Advanced Computer Science and Applications. 2022. Vol. 13. No. 6. P. 597–603. URL: http://dx.doi.org/10.14569/IJACSA.2022.0130672

4. Chernysheva A., Dobrova K., Dobrova E., Kuznetsova V. Transformation of economic interests in the context of the multipolar world order formation // Economic Annals-XXI. 2021. No. 192. Vol. 7–8(2). P. 15–25. URL: https://doi.org/10.21003/ea.V192-02

5. Matthews A. The CAP in the 2021–2027 MFF negotiations // Intereconomics. 2018. Vol. 53. No. 6. P. 306–311.

6. Рамазанов Ж.Ш. Мировые социально-экономические модели и Россия // Известия ТПУ. – 2010. – № 6. – С. 16–21.

7. Гришин И. Шведская модель общественного развития: дихотомия рынок–политика // Мировая экономика и международные отношения. – 2005. – № 11. – С. 79–95.

8. Al-Tit A.A., Al-Ayed S., Alhammadi A., Hunitie M., Alsarayreh A., Albassam W. The impact of employee development practices on human capital and social capital: the mediating contribution of knowledge management // Journal of Open Innovation: Technology, Market, and Complexity. 2022. Vol. 8. No. 4. Article 218. DOI: 10.3390/joitmc8040218

9. Amoroso S., Herrmann B., Kritikos A.S. The role of regulation and regional government quality for high-growth firms: the good, the bad and the ugly // Regional Studies. 2024. Vol. 58. No. 9. P. 1710–1727. DOI: 10.1080/00343404.2024.2366289

10. Gao J., Wang W., Wu Y. Human capital portability and careers in finance // Review of Financial Studies. 2024. Vol. 37. No. 9. P. 2732–2778. DOI: 10.1093/rfs/hhae033

11. Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар жөніндегі агенттігінің Ұлттық статистика бюросы. Халықтың тұрмыс деңгейі статистикасы. – 2024. URL: https://stat.gov.kz/ru/industries/labor-and-income/stat-life/ (өтініш берілген күн: 22.12.2025)

12. Lee C.C., Lin C. W., Lee C.C. Globalization, government regulation, and country risk: international evidence // Journal of International Trade & Economic Development. 2022. Vol. 32. No. 1. P. 132–162. DOI: 10.1080/09638199.2022.2079710

13. Nik Abdullah N.H., Krishnan S., Mohd Zakaria A.A., Morris G. Strategic management accounting practices in business: a systematic review of the literature and future research directions // Cogent Business & Management. 2022. Vol. 9. No. 1. Article 2093488. DOI: 10.1080/23311975.2022.2093488

14. Peng H., Tan H., Zhang Y. Human capital, financial constraints, and innovation investment persistence // Asian Journalof Technology Innovation. 2020. Vol. 28. No. 3. P. 453–475. DOI: 10.1080/19761597.2020.1770616

15. Нестеров Ю.А. Зарубежный опыт повышения качества жизни // Постулат. – 2018. – № 1. – С. 36–42.

16. Klingler-Vidra R., Liu Y. Inclusive innovation policy as social capital accumulation strategy // International Affairs. 2020. Vol. 96. No. 4. P. 1033–1050. DOI: 10.1093/ia/iiaa091

17. Tengri News. 27 триллионов тенге расходов на 2026 год: разбираем бюджет Казахстана. – 2025. URL: https://tengrinews.kz/article/27-trillionov-tenge-rasxody-2026-god-razbiraem-kazaxstan-3190/ (дата обращения: 24.12.2025)

18. Glebova I.S., Berman S.S., Gribovskaya V.A. Housing construction: problems and prospects (as exemplified by Russia) // Revista Relações Internacionais do Mundo Atual. 2022. No. 2(35). P. 182–196.

19. Alami I., Dixon A.D. State capitalism(s) redux? Theories, tensions, controversies // Competition & Change. 2019. Vol. 24. No. 1. P. 70–94. DOI: 10.1177/1024529419881949

20. Никифоренко Е.С., Семенова Г.Н. Применение элементов государственного регулирования экономического роста в современных условиях и возможности социально-ориентированной экономики // Вестник Московского государственного областного университета. Серия: Экономика. – 2019. – № 2. – С. 8–27. DOI: 10.18384/2310-6646-2019-2-8-27