Қазақстан Республикасындағы балалар мен жасөспірімдер туризмінің әлеуметтік-экономикалық әлеуетін бағалау

Балалар мен жасөспірімдерге арналып ұйымдастырылған туризм баяғыда жай демалыс шеңберінен шығып кетті: бүгінде олар ұлттың адами капиталына салынған инвестиция, азаматтық тәрбие құралы және аймақтық дамудың факторларының бірі ретінде қабылданады. Осыған қарамастан, қазақстандық ғылымда бұл сегмент сандық талдау тұрғысынан әлі де жеткіліксіз зерттелген. Осы мақала аталған олқылықты толтырады: оның мақсаты 2020–2025 жж. аралығында Қазақстандағы балалар-жасөспірімдер туризмінің ауқымы мен динамикасын анықтайтын әлеуметтік-экономикалық факторларды анықтау және өлшеу. Зерттеу ҚР Ұлттық статистика бюросының ресми статистикасына сүйенеді және корреляциялық-регрессиялық талдауды, аймақтық салыстырмалы талдауды және SWOT-әдіснаманы біріктіреді. Құрылған төртфакторлы регрессиялық модель сегменттегі туристік қызметтер көлемінің вариациясының 84,7%-ын түсіндіреді; детерминанттар арасынан жан басына шаққандағы ЖІӨ, жастардың демографиялық әлеуеті, білімге арналған мемлекеттік қаражат бөлу және туристік инфрақұрылым деңгейі бөліп көрсетіледі. Барлық предикторлар p<0,01 деңгейінде маңызды, МНК алғышарттарының бұзылуы анықталған жоқ. 2025 жылға қарай салалық көрсеткіштер қызмет көлемі бойынша пандемияға дейінгі деңгейден 74%-ға, жұмыспен қамту бойынша 29%-ға асып түсті, алайда айқын аумақтық шоғырлану сақталуда: елдің екі ірі қаласы сегменттің жалпы айналымының 45%-дан астамын жинақтайды. Аймақтық талдау табиғи байлыққа бай облыстардың – Шығыс Қазақстан және Алматы облыстарының – іске асырылмаған әлеуетін тіркейді. Жұмыстың ғылыми жаңалығы қазақстандық туристік нарықтың осы сегменті үшін бірінші верификацияланған эконометриялық модельді әзірлеуден тұрады. Практикалық нәтиже – республикалық та, аймақтық та деңгейде салалық бағдарламаларды қалыптастыру кезінде пайдалануға жарамды мемлекеттік реттеу, субсидиялау және инфрақұрылымдық даму бойынша нақты ұсынымдар.

1. Richards G., Wilson J. Youth Travel Matters: Understanding the Global Phenomenon of Youth Travel. Madrid: UNWTO, 2008. 117 p. https://doi.org/10.18111/9789284412396

2. UNWTO. The Power of Youth Travel. Madrid: UNWTO Affiliate Members Global Report, 2016. 58 p. https://doi.org/10.18111/9789284417162

3. Mussina K., Baimbetova A., Satybaldinova A. Specifics of Consumer Behavior in the Youth Segment of Kazakhstan Tourism // Journal of Environmental Management and Tourism. 2020. Vol. 11. No. 6(46). P. 1466–1474. https://doi.org/10.14505/jemt.11.6(46).17

4. Aktymbayeva A., Zhaxybayeva G., Baisalova A. Impact of small and medium-sized tourism firms on employment in Kazakhstan // GeoJournal of Tourism and Geosites. 2020. Vol. 32. No. 4. P. 1238–1243. https://doi.org/10.30892/gtg.32407-563

5. Bogenbay F. Features of organizing children and adolescent tourism in the city of Aktobe // Bulletin of the Kazakh National Pedagogical University named after Abai. 2023. № 4(92). P. 189–196. https://doi.org/10.37238/1680-0761.2023.92(4).84

6. Aisin M.Zh.,Aitkazina M., Maulina N.H., Zhakipbekov D.S., Saparova G.T. Financial andAdministrative Measures for the Development of Tourism after COVID-19 // Journal of Environmental Management and Tourism. 2022. Vol. 13. No. 8(64). P. 2174–2180. https://doi.org/10.14505/jemt.v13.8(64).09

7. Cohen S.A., Prayag G., Moital M. Consumer behaviour in tourism: Concepts, influences and opportunities // Current Issues in Tourism. 2014. Vol. 17. No. 10. P. 872–909. DOI: http://dx.doi.org/10.1080/1 3683500.2013.850064

8. Li X., Li X.R., Hudson S. The application of generational theory to tourism consumer behavior: An American perspective // Tourism Management. 2013. Vol. 37. P. 147–164. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2013.01.015

9. Cavagnaro E., Staffieri S., Postma A. Understanding millennials’ tourism experience: values and meaning to travel as a key for identifying target clusters for responsible tourism // Journal of Tourism Futures. 2018. Vol. 4. No. 1. P. 31–42. https://doi.org/10.1108/JTF-12-2017-0058

10. Tleuberdinova A., Kunanbayeva K., Seitkali N. Youth entrepreneurship in Kazakhstan’s tourism: Potential and incentives for innovation // Problems and Perspectives in Management. 2025. Vol. 23. No. 3. P. 145–160. DOI: http://dx.doi.org/10.21511/ppm.23(3).2025.11

11. Kozbagarova N., TleubergenovaA.,Akhmetova G. Problems and prospects of the territorial development of the tourism system in the Almaty region // Bulletin of the University of Sfantu Gheorghe. 2022. Vol. 15. P. 1–9. DOI: http://dx.doi.org/10.15649/2346075X.2962

12. Cheng K. Research on the Development and Construction of Virtual Reality Teaching Resources Based on Artificial Intelligence // Proceedings of ITEI 2022 (International Conference), Harbin, People’s Republic of China, December 23–25, 2022. EAI, 2023. https://doi.org/10.4108/eai.23-12-2022.2329120

13. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан. Туризм в Республике Казахстан: статистический сборник. Астана, 2024. Электрон. ресурс. DOI: https://stat.gov.kz/ (дата обращения: 01.03.2026)

14. Pechlaner H. Youth Tourism // Encyclopedia of Tourism / Ed. J. Jafari, H. Xiao. Cham: Springer, 2014. P. 1–3. https://doi.org/10.1007/978-3-319-01669-6

15. Cheng K. Application of VR/AI resources in educational tourism context // EAI Endorsed Transactions on e-Learning. 2023. Vol. 9. Art. e6. DOI: 10.4108/eai.23-12-2022.2329120

16. Demeuov A., Dyusembekova G., Kazhymurat S., Aidarov A. Pedagogical possibilities of tourist and local history activities // E3S Web of Conferences. 2021. Vol. 280. Art. 11011. https://doi.org/10.1051/e3sconf/202128011011

17. Durko A.M., Petrick J.F. Family and relationship benefits of travel experiences: A literature review // Journal of Travel Research. 2013. Vol. 52. No. 6. P. 720–730. https://doi.org/10.1177/0047287513496478

18. Li M., Xu W., Chen Y. Young children’s vacation experience: Through the eyes of parents // Tourism Management Perspectives. 2020. Vol. 33. Art. 100586. https://doi.org/10.1016/j.tmp.2019.100586

19. Oralkul G., Amangeldi O., Tokayeva L., Duisebayeva K., Nurbaeva A. Developing students’ geographical culture through the integration of tourism in geography education in Kazakhstan // International Journal of Innovative Research and Scientific Studies. 2025. Vol. 8. No. 2. P. 4111–4122. https://doi.org/10.53894/ijirss.v8i2.6245

20. Makenova G.U., Daurenbekova A.N., Tuleubayeva M.K. The international tourism market and its role in the development of the national economy//Izvestiya Natsionalnoy akademii nauk Respubliki Kazakhstan. Seriya obshchestvennykh i gumanitarnykh nauk (News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Series of Social and Human Sciences). 2019. Vol. 5. No. 327. P. 186–198. https://doi.org/10.32014/2019.2224-5294.187