Жамбыл облысындағы ауыл шаруашылық саласына берілетін субсидияның тиімділігі: эмпирикалық талдау

Бұл зерттеуде 2010–2025 жж. аралығында Қазақстанның Жамбыл облысында ауыл шаруашылығы субсидияларының фермерлік өнімділікті арттырудағы тиімділігі эмпирикалық тұрғыдан қарастырылады. Мемлекеттік шығыстардың айтарлықтай көлеміне және субсидиялардың аграрлық саясаттың негізгі құралы ретінде кеңінен қолданылуына қарамастан, олардың өнімділік өсіміне нақты үлесі әлі күнге дейін даулы мәселе болып отыр. Сандық зерттеу дизайнын қолдана отырып, бұл жұмыс Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінен алынған 34 фермерлік шаруашылықтың (510 бақылау) панельдік деректерін талдайды. Субсидия мөлшері мен фермерлік өнімділік арасындағы байланысты бағалау үшін Хаусман тесті арқылы расталған екі бағытты фиксирленген әсерлер регрессия моделі қолданылып, жер көлемі мен негізгі құралдар бақылауға алынды. Диагностикалық тесттер модельдің негізгі классикалық регрессия болжамдарына сәйкестігін растайды. Нәтижелер ауыл шаруашылығы субсидияларының фермерлік өнімділікке статистикалық тұрғыдан айтарлықтай әсер етпейтінін көрсетті (β = 0,228, p > 0,05). Бұл тұжырым кіші кезеңдерді талдау барысында да (2010–2015 және 2016–2025) дәйекті сақталып, субсидия көлемінің ұлғаюы өнімділіктің өлшенетін өсіміне әкелмегенін айғақтайды. Зерттеу субсидиялардың құрылымдық тиімсіздігін анықтады, оның ішінде қаражаттың ірі шаруашылықтар арасында теңгерімсіз бөлінуі, шарттылықтың әлсіздігі және өнімділікті ынталандырудан гөрі шығындарды өтеуге бағытталуы сияқты мәселелер бар. Бұл тұжырымдар мақсатсыз қаржылық қолдаудың тиімсіздігіне қатысты дәлелдер жинағын толықтырып, саясатты реформалаудың шұғыл қажеттілігін көрсетеді. Мақала технологияларды енгізуге, тұрақты тәжірибелерге және тиімді мониторинг жүйелеріне негізделген «ақылды», өңірлік ерекшеліктерді ескеретін және нәтижеге бағытталған субсидиялау механизмдеріне көшуді ұсынады. Зерттеу Қазақстанның аграрлық секторындағы мемлекеттік шығыстардың тиімділігі мен тұрақтылығын арттыруға ұмтылатын саясаткерлер үшін нақты ұсыныстар береді.

1. Gautam M. Agricultural Subsidies: A Historical and Global Perspective. Washington, D.C.: World Bank Publications, 2015. 45 p.

2. Atanasov D., Lubeniqi G. Impact of subsidies on rural development and employment // Journal of Agricultural Science. 2018. No. 12. P. 45–58.

3. Meyer R.L. Subsidies in agricultural finance: “Smart” design and implementation // World Bank ESA Paper. 2011. No. 1. P. 12–34.

4. Garrone M. et al. The impact of the EU’s Common Agricultural Policy (CAP) on agricultural productivity // Food Policy. 2019. Vol. 83. P. 130–143.

5. Jayne T.S. et al. Review of fertilizer subsidy programs in Africa // Agricultural Economics. 2013. Vol. 44. No. 6. P. 687–703.

6. Dorward A. et al. Towards “smart” subsidies in agriculture? Lessons from Malawi // Natural Resource Perspectives. 2008. No. 11. P. 1–6.

7. Kirwan B.E., Roberts M.J. Who benefits from U.S. agricultural subsidies? // Review of Economics and Statistics. 2016. Vol. 98. No. 1. P. 108–125.

8. Paiva C. Agricultural Trade and Protectionism in Industrialized Nations: A Gravity Model Analysis // IMF Working Papers. 2014. 28 p.

9. Heyl K. et al. Downscaling environmentally harmful subsidies under the CAP // Sustainability. 2021. No. 13. P. 15–28.

10. Homolka J., Švecová L. Effects of the Common Agricultural Policy on Czech agricultural enterprises // Agrarian Perspectives. 2015. No. 2. P. 55–64.

11. Сигарев М.И., Нуркужаев Ж.М. Роль государственной поддержки в аграрном секторе Казахстана // Проблемы агрорынка. – 2017. – № 2. – С. 15–22.

12. Жоламанова М.Т., Шайхутдинова Г.К. Роль институтов развития в поддержке сельского хозяйства Казахстана // Вестник КазНУ. Серия экономическая. – 2021. – № 2. – С. 156–165.

13. Сеитов С.К. Эффективность сельскохозяйственных субсидий в Казахстане // Исследования, результаты. – 2018. – № 1. – С. 210–217.

14. OECD. OECD Review of Agricultural Policies: Kazakhstan 2013. Paris: OECD Publishing, 2013. 180 p.

15. Кантарбаева Ш.М., Тлесова А.Б. Государственное субсидирование сельскохозяйственных производителей Казахстана // Вестник университета «Туран». – 2019. – № 3. – С. 45–51.

16. Закирова А.Ж. и др. Управление финансовыми потоками на сельскохозяйственных предприятиях // Экономика и статистика. – 2020. – № 2. – С. 88–95.

17. Умбеталиев А.Д. Механизмы субсидирования АПК в Казахстане: проблемы и перспективы // Экономика: стратегия и анализ. – 2021. – № 4. – С. 112–120.

18. Jambyl Region // Wikipedia. URL: https://en.wikipedia.org/wiki/Jambyl_Region (accessed: 20.02.2025).

19. Министерство сельского хозяйства Республики Казахстан: официальный сайт. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/moa/documents/1?lang=ru (дата обращения: 20.02.2025)