Салық реформаларының үй шаруашылықтарының табыстарына әсері: Қазақстан және Түркия кейстері

Жаһандық макроэкономикалық тұрақсыздық жағдайында салық саясаты дамушы экономикалардағы үй шаруашылықтарының кірістері мен әлеуметтік әділеттілікті реттеудің маңызды тетігіне айналуда. Бұл зерттеуде Қазақстан Республикасы мен Түркия Республикасындағы 2024–2026 жж. салық реформаларына және олардың үй шаруашылықтарының қолда бар табысына тигізетін әртүрлі әсеріне салыстырмалы талдау ұсынылған. Негізгі мақсат – Салық кодекстеріндегі құрылымдық өзгерістердің әлеуметтік-экономикалық салдарын бағалау, атап айтқанда Қазақстанның жеке табыс салығының прогрессивті шкаласына көшуін және Түркияның гиперинфляция жағдайындағы индекстеу саясатын мұқият қарастыру. Зерттеудің негізгі бағыттарына «фискалдық тежелу», салықтық жақшалардың «жылжу» (bracket creep) феноменін сандық бағалау және екі юрисдикциядағы салықтық сынаны салыстырмалы есептеу кіреді. Ғылыми маңыздылығы жоғары инфляция жағдайында атаулы жалақының өсуі салық ауыртпалығының жасырын өсуіне әкелетін латентті механизмдерді ашуда жатыр. Практикалық тұрғыдан алғанда, жұмыс инфляция мен статикалық салық шегінің өзара әрекеттесуінен туындайтын орта тап пен жалдамалы жұмысшылар үшін нақты тәуекелдерді бағалайды. Бұл зерттеудің құндылығы екі түрлі фискалдық стратегияны жаңаша салыстырмалы бағалаудан көрінеді: Қазақстандағы ҚҚС мөлшерлемелерін өзгерте отырып жоспарланған құрылымдық фискалдық түзетулерге қарсы Түркиядағы дағдарысқа қарсы бейімделгіш басқару. Алынған нәтижелер халықтың нақты табысына теріс шоктардың әсерін бәсеңдету мақсатында салық салу параметрлері мен индекстеу шегін серпінді реттеу бойынша мемлекеттік органдар үшін объективті бағдарларды ұсынады.

1. Baker McKenzie. Kazakhstan adopts a new Tax Code // InsightPlus. 2025. URL: https://insightplus. bakermckenzie.com/bm/tax/kazakhstan-new-tax-code (accessed: 16.12.2025)

2. International Monetary Fund, European Department. Republic of Türkiye: 2024 Article IV Consultation – Press Release; Staff Report; and Statement by the Executive Director for the Republic of Türkiye // IMF Staff Country Reports. URL: https://doi.org/10.5089/9798400290848.002.A001 (accessed: 17.12.2025)

3. Sovos. Türkiye Increases VAT Rates Effective July 10, 2023. URL: https://sovos.com/regulatoryupdates/vat/turkiye-increases-vat-rates-effective-july-10-2023/ (accessed: 16.12.2025)

4. Mirrlees J.A. An exploration in the theory of optimum income taxation // The Review of Economic Studies. 1971. Vol. 38. No. 2. P. 175–208.

5. Atkinson A.B., Stiglitz J.E. The design of tax structure: Direct versus indirect taxation // Journal of Public Economics. 1976. Vol. 6. No. 1–2. P. 55–75.

6. Piketty T. Capital in the Twenty-First Century. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2014. 704 p. ISBN 9780674430006.

7. Saez E., Zucman G. The Triumph of Injustice: How the Rich Dodge Taxes and How to Make Them Pay. New York: W. W. Norton & Company, 2019. 66 p.

8. Immervoll H. Falling up the stairs: The effects of “bracket creep” on household incomes // Review of Income and Wealth. 2005. Vol. 51. P. 37–62. https://doi.org/10.1111/j.1475-4991.2005.00144.x

9. Keen M., de Kam F., Heady C. Tax policy: Theory and practice in OECD countries. Oxford: Oxford University Press, 2003. https://doi.org/10.1093/oso/9780199241484.001.0001

10. Bird R.M., Zolt E.M. Redistribution via taxation: The limited role of the personal income tax in developing countries // UCLA Law Review. 2005. Vol. 52. No. 6. P. 1627–1695.

11. Besley T., Persson T. Taxation and development // Handbook of Public Economics. 2013. Vol. 5. P. 51–110.

12. Kaçmaz Y.S., Kuzubaş T.U., Tarlacı I., Torul O. Unequal outcomes in unequal times: The distributional consequences of Turkey’s unorthodox policies // New Perspectives on Turkey. 2025. No. 73. P. 32–51. DOI: 10.1017/npt.2025.10050

13. Sağbaş İ., Akkoç U. A life cycle analysis of income and consumption inequality in Türkiye // Efil Journal of Economic Research. 2024. Vol. 7. No. 4. P. 130–145.

14. Yılmaz E., Sefil-Tansever S. Income distribution and redistribution // Journal of Economic Issues. 2019. Vol. 53. No. 4. P. 1103–1125.

15. World Bank. Report highlights the importance of boosting revenues for lasting investments in Kazakhstan. 2025. URL: https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2025/01/30/kazakhstan-economic-update (accessed: 16.12.2025)

16. Worldwide Tax Summaries Online. Turkey: Corporate – significant developments. URL: https://taxsummaries.pwc.com/turkey/corporate/significant-developments (accessed: 16.12.2025)

17. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан. Статистика уровня жизни: расходы и доходы населения Республики Казахстан (2024 г.). URL: https://stat.gov.kz/ (дата обращения: 13.12.2025)

18. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан. Труд и доходы: численность и заработная плата работников в Республике Казахстан (2023–2024 гг.). URL: https://stat.gov.kz/ (дата обращения: 13.12.2025)

19. Turkish Statistical Institute (TurkStat). Income distribution statistics. 2024. URL: https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?P=Income-Distribution-Statistics-2023-53840&Dil=2 (accessed: 16.12.2025)

20. Turkish Statistical Institute (TurkStat). Distribution of annual equivalised household disposable income by ordered quintiles (%), 2015–2024. URL: https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Income-DistributionStatistics-2024-53712&dil=2 (accessed: 16.12.2025)

21. World Bank. Funding the future: Boosting revenues for lasting investments. 2025. URL: https://documents1.worldbank.org/curated/en/099059501272541786/pdf (accessed: 16.12.2025)

22. Moore Kazakhstan. Universal declaration: Who must submit Forms 250 and 270 in 2025. URL: https://kazakhstan.moore-global.com/en/news/july-2025/universal-declaration-who-must-submit-forms-250 (accessed: 16.12.2025)

23. Turkish Minute. Turkey’s income distribution gap widened in 2023. 2024. URL: https://turkishminute.com/2024/01/29/turkey-income-distribution-gap-widened-2023/ (accessed: 16.12.2025)

24. Agency for Strategic Planning and Reforms of the Republic of Kazakhstan, Bureau of National Statistics. In 2023, the average per capita nominal income of the population was 189,953 tenge. URL: https://stat.gov.kz/en/news/in-2023-the-average-per-capita-nominal-income-of-the-population-was-189-953-tenge/ (accessed: 15.12.2025)