Салық әлеуетін бағалау: бағалау әдістемелерін салыстырмалы талдау және қорытындылар (Шығыс Қазақстан облысы мысалында)

Өңірлік бюджет кірістерінің құбылмалылығы артқан жағдайда аумақтың нақты түсімдерін ғана емес, оның экономикалық базасы негізінде «қалыпты» жағдайда қанша салықтық кіріс қалыптастыра алатынын бағалау ерекше маңызға ие. Мақалада 2020–2024 жж. аралығында Шығыс Қазақстан облысының (ШҚО) салықтық қабілеті (tax capacity) бағаланып, нақты салық түсімдері мен әлеуетті қол жеткізуге болатын деңгей арасындағы айырма (tax gap) анықталады. Зерттеудің мақсаты – өңірдің tax capacity көрсеткішін есептеу, салықтық күш-жігерді (tax effort) анықтау және «нақты–әлеует» алшақтығын қалыптастыратын негізгі ірілендірілген салық топтарын айқындау. Эмпирикалық база ретінде ҚР Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитетінің (МКК) бюджеттік сыныптаманың 1xx топтары бойынша ашық деректері және ҚР СЖРА Ұлттық статистика бюросының өңірлік әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштері пайдаланылды. Tax capacity екі өзара толықтырушы тәсілмен бағаланды: (1) ӨӨӨ-ге (ВРП) қатысты «қалыпты» салық жүктемесі негізіндегі benchmark тәсілі және (2) ірілендірілген салық топтарын макропрокси базалармен (ФОТ_proxy, бөлшек сауда айналымы, ӨӨӨ) байланыстыратын құрылымдық тәсіл. Нәтижелер 2024 жылы макроэкономикалық база өскеніне қарамастан нақты түсімдердің төмендегенін, ал tax effort 0,64–0,71 деңгейіне түсіп, 132–180 млрд тг шамасында tax gap қалыптастырғанын көрсетеді; алшақтықтың басым бөлігі 105 тобы (тауарлар, жұмыстар мен қызметтерге салынатын салықтар) және ішінара 101 тобы (табыс салығы) есебінен туындаған. Зерттеудің ғылыми құндылығы – ашық деректер негізінде өңірлік салықтық қабілетті бағалаудың және алшақтықты құрылымдық декомпозициялаудың қайталанымды әдістемелік контурын ұсыну. Практикалық маңызы – фискалдық орнықтылық мониторингіне, сондай-ақ ең құбылмалы салық блоктары бойынша басқарушылық талдауды приоритизациялауға қолданылуы.

1. Nguyen T.T.H., Prior D., Van Hemmen S. A stochastic semi-nonparametric frontier approach for tax administration efficiency measurement: Evidence from a cross-country study // Economic Analysis and Policy. 2020. Vol. 66. P. 137–153. DOI: 10.1016/j.eap.2020.03.002

2. Ubago-Martínez I., Petrović M., Pindado E., Sánchez-Teba E.M. Tax collection efficiency in OECD countries improves via decentralization, simplification, digitalization and education // Journal of Policy Modeling. 2022. Vol. 44. No. 4. P. 763–786. DOI: 10.1016/j.jpolmod.2022.03.003

3. Belmonte-Martín I., Ortiz-Rodríguez D., Polo-Otero J. Local tax management in Spain: A study of the conditional efficiency analysis of provincial tax agencies // Socio-Economic Planning Sciences. 2021. Vol. 78. Art. 101057. DOI: 10.1016/j.seps.2021.101057

4. Chigome J., Robinson Z. Determinants of tax capacity and tax effort in Southern Africa: An empirical analysis // Applied Economics. 2021. Vol. 53. No. 60. P. 6927–6943. DOI: 10.1080/00036846.2021.1954593

5. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан. Основные социально-экономические показатели по области (2025 г.) URL: https://stat.gov.kz/ru/region/vko/dynamic-tables/291541/ (дата обращения: 10.02.2026)

6. Комитет государственных доходов Министерства финансов Республики Казахстан. Статистика: фактические поступления по налогам и платежам в государственный бюджет за 2002–2025 гг. URL: https://kgd.gov.kz/ru/content/fakticheskie-postupleniya-po-nalogam-i-platezham-v-gosudarstvennyybyudzhet-za-2002-2025-gg (дата обращения: 08.02.2026)

7. Об изменении границ Восточно-Казахстанской, Павлодарской областей и установлении границ области Абай: Постановление Правительства Республики Казахстан от 1 июля 2023 года № 529. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2300000529 (дата обращения: 07.02.2026)

8. Бюджетный кодекс Республики Казахстан: Кодекс Республики Казахстан от 15 марта 2025 года № 171-VIII. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2500000171 (дата обращения: 10.02.2026)

9. Milosavljević M., Ignjatović M. Is there a link between tax administration performance and tax evasion? // Economies. 2024. Vol. 12. No. 8. Art. 193. DOI: 10.3390/economies12080193

10. О налогах и других обязательных платежах в бюджет (Налоговый кодекс): Кодекс Республики Казахстан от 25 декабря 2017 года № 120-VI ЗРК. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K1700000120 (дата обращения: 10.02.2026)

11. Tagem A.M.E., Morrissey O. Institutions and tax capacity in sub-Saharan Africa // Journal of Institutional Economics. 2023. Vol. 19. No. 3. P. 332–347. DOI: 10.1017/S1744137422000145

12. Turley G., McNena S. Equalisation Transfers and Local Fiscal Capacity: A New Methodology for Ireland // The Economic and Social Review. 2021. Vol. 52. No. 1. P. 53–74.

13. Zídková H. et al. How Important is the Structure of the EU Economy to the VAT Collection? // Prague Economic Papers. 2025. Vol. 34. No. 1. P. 1–25.

14. Arachi G., Assisi D. Fiscal devaluation and relative prices: evidence from the Euro area // International Tax and Public Finance. 2021. Vol. 28. P. 685–716. DOI: 10.1007/s10797-020-09623-4