Қазақстандағы шығарындылар саудасының институционалдық тетіктерін қамтитын көміртегі сыйымдылығына негізделген ARDL талдауы

Қазақстан Республикасы өз алдына 2060 жылға қарай көміртегі бейтараптығына қол жеткізу және

«жасыл» экономикаға көшу мақсаттарын қойып отыр. Бұл зерттеудің мақсаты – Қазақстан Республикасындағы көміртегі сыйымдылығына энергия сыйымдылығының, жаңартылатын энергия көздерін пайдаланудың және шығарындылар саудасының жүйесін іске қосудың әсерін зерттеу. Осы мақсатта 1992–2022 жж. аралығындағы деректер және авторегрессиялық үлестірілген лагтар әдісі қолданылды. Зерттеудің ғылыми және практикалық үлесі эконометрикалық модельге көміртегі сыйымдылығын тәуелді айнымалы ретінде және шығарындылар саудасы жүйесінің жұмысын айқындайтын сапалы (фиктивті) айнымалыны енгізуде жатыр. Зерттеу нәтижелері пайдаланылған айнымалылар арасында ұзақ мерзімді байланыс бар екенін көрсетті. Бұл ретте көміртегі сыйымдылығының негізгі қозғаушы факторы энергия сыйымдылығы екені айқындалды, ал жаңартылатын энергия көздерінің әсері статистикалық тұрғыдан расталмады. Модель нәтижелерінің дұрыстығы оған жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім айнымалысын қосу арқылы тексерілді. Зерттеу нәтижелері ұлттық экономиканың көміртегі сыйымдылығын төмендетуде шығарындылар саудасының жүйесін жетілдіру мен энергия тиімділігін арттырудың маңыздылығын көрсетеді.

1. Kaya Y., Yokobori K. Environment, Energy and Economy: Strategies for Sustainability. Tokyo: United Nations University Press, 1997. P. 211–212.

2. Holdren J.P. Brief History of IPAT // The Journal of Population and Sustainability. 2018, vol. 2, no. 2. P. 66–74.

3. UNEP. Decoupling Natural Resource Use and Environmental Impacts from Economic Growth: A Report of the Working Group on Decoupling to the International Resource Panel. 2011. P. 4. URL: https://wedocs.unep.org/items/c337f278-f250-40a6-bcc0-57da308b2e0d (accessed: 30.03.2026)

4. Nwani C., Effiong E.L., Okere K., Iorember P.T. Beyond the barrels: The impact of resource wealth on the energy-economy-climate targets in oil-rich economies // Heliyon. 2024, vol. 10, no. 3, аrt. e25666.

5. Mukhtarov S., Aliyev F., Aliyev J., Ajayi R. Renewable Energy Consumption and Carbon Emissions: Evidence from an Oil-Rich Economy // Sustainability. 2023, vol. 15, no. 1, аrt. 34.

6. Kuziboev B. et al. CO2 Emissions, Remittances, Energy Intensity and Economic Development: The Evidence from Central Asia // Economies. 2024, vol. 12, no. 4, аrt. 95.

7. Akbota A., Baek J. The environmental consequences of growth: Empirical evidence from the Republic of Kazakhstan // Economies. 2018, vol. 6, no. 1, аrt. 19.

8. Issayeva G., Zhussipova E.Y., Pazilov G.A. Examining the Environmental Kuznets Curve Hypothesis in Energy, Agriculture, and Industry Sectors: The Case of Kazakhstan // International Journal of Energy Economics and Policy. 2024, vol. 14, no. 4, рр. 1–11.

9. Pirmanova Z. et al. An Analysis on the Connection between Sustainable Development and Per Capita Greenhouse Gas Emissions, PM2.5 Exposure, and Renewable Energy Consumption in Kazakhstan Using the Nonlinear Cointegration (NARDL) Method // International Journal of Energy Economics and Policy. 2025, vol. 15, no. 5, рр. 246–254.

10. Smagulova A. et al. Economic Transformation and Environmental Impact in Central Asia: A Case Study of Kazakhstan’s Shift to Renewable Energy // International Journal of Energy Economics and Policy. 2025, vol. 15, no. 2, рр. 209–220.

11. Chigarkina O. et al. Impact of Renewable Energy use, CO2 Emissions, Oil Production and Oil Prices on Sustainable Economic Growth: ARDLApproach from Kazakhstan // International Journal of Energy Economics and Policy. 2025, vol. 15, no. 3, рр. 90–97.

12. Tleppayev A., Zeinolla S. Climate change, CO2 emission, and economic development: Evidence from Kazakhstan // Central Asian Journal of Sustainability and Climate Research. 2023, vol. 2, no. 1, рр. 62–82.

13. World Bank. World Development Indicators. Washington, DC: World Bank. URL: https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators (accessed: 14.03.2026)

14. International Energy Agency. Data and Statistics. Paris: IEA. URL: https://www.iea.org/data-and-statistics (accessed: 14.03.2026)

15. Astana International Financial Centre. Emissions Trading Systems and Voluntary Carbon Market: Global overview and prospects for Kazakhstan. Astana:AIFC, 2025. P. 40, URL: https://gfc.aifc.kz/uploads/emissions-trading-systems-and-voluntary-carbon-market-global-overview-and-prospects-for-kazakhstan%20(2).pdf (accessed: 02.04.2026)

16. Tu Z., Feng C., Zhao X. Revisiting energy efficiency and energy related CO emissions: Evidence from RCEP economies // Economic Research-Ekonomska Istrazivanja. 2022, vol. 35, no. 1, аrt. 5858–5878.

17. Altın H. The impact of energy efficiency and renewable energy consumption on carbon emissions in G7 countries // International Journal of Sustainable Engineering. 2024, vol. 17, no. 1, аrt. 134–142.

18. Mirza F.M., Sinha A., Khan J.R., Kalugina O.A., Zafar M.W. Impact of energy efficiency on CO2 emissions: Empirical evidence from developing countries // Gondwana Research. 2022, vol. 106, рр. 64–77. URL: https://mpra.ub.uni-muenchen.de/111923/ (accessed: 02.04.2026).