Қазақстанның Қытайдан импортын құрылымдық талдау: тауарлық және салалық ерекшеліктері

Мақалада 2019–2025 жж. Қазақстан Республикасының Қытай Халық Республикасынан импортының құрылымы талданады. Зерттеудің мақсаты – импорт ағындарындағы негізгі құрылымдық өзгерістерді анықтау және олардың шоғырлану деңгейін бағалау. Негізгі назар импорттың тауарлық және салалық құрылымына, сондай-ақ сыртқы жеткізілімдерге тәуелділіктің күшеюімен байланысты экономикалық тәуекелдердің қалыптасуына аударылған. Зерттеудің эмпирикалық базасын Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының деректері және UN Comtrade халықаралық базасының материалдары құрайды. Жұмыста құрылымдық, салыстырмалыжәнекоэффициенттікталдауәдістеріқолданылды. Шоғырланудысандықбағалау үшін импорт ағындарының шектеулі тауар топтарында шоғырлану деңгейін анықтауға мүмкіндік беретін Херфиндал–Хиршман индексі (HHI) пайдаланылды. Зерттеу нәтижелері Қазақстанның Қытайдан импорты тұрақты өсумен қатар құрылымдық өзгерістерге ұшырағанын көрсетті. Машиналар мен жабдықтардың, көлік құралдарының және басқа да технологиялық маңызды санаттардың үлесі артқаны анықталды. Сонымен қатар дәстүрлі тұтыну тауарларының үлесінің төмендеуі байқалады. Импорт ағындарының өсуі олардың шоғырлануының күшеюімен қатар жүретіні анықталды. Бұл HHI индексінің өсуімен және импорт құрылымының жоғары шоғырлану деңгейіне өтуімен расталады. Зерттеудің ғылыми жаңалығы импорт құрылымының трансформациясы мен экономикалық тәуекелдердің қалыптасуы арасындағы өзара байланысты негіздеуде көрінеді. Импорт ағындарының шоғырлануын сыртқы экономикалық осалдықтың индикаторы ретінде түсіндіру тәсілі ұсынылған. Практикалық маңыздылығы алынған нәтижелерді импортты әртараптандыру, бір сауда серіктесіне тәуелділікті азайту және тұрақты сыртқы экономикалық саясатты қалыптастыру шараларын әзірлеуде қолдану мүмкіндігімен анықталады. Нәтижелер сыртқы сауда тәуекелдерін бағалау барысында аналитикалық және басқарушылық тәжірибеде пайдаланылуы мүмкін.

1. Бюро национальной статистики Республики Казахстан. Внешняя и взаимная торговля Республики Казахстан. – Астана, 2025. URL: https://stat.gov.kz (дата обращения: 31.03.2026)

2. Бюро национальной статистики Республики Казахстан. Оперативные данные по внешней торговле Республики Казахстан за 2026 год. – Астана, 2026. URL: https://stat.gov.kz (дата обращения: 31.03.2026)

3. Halyk Finance. Внешняя торговля Казахстана: итоги и тенденции 2025 года. – Алматы, 2025. URL: https://halykfinance.kz/download/files/analytics/trade8m2025.pdf (дата обращения: 31.03.2026)

4. Marketing Center. Импорт Казахстана из Китая: структура и динамика. – Алматы, 2024. URL: https://marketingcenter.kz/2-issledovaniya/import-kitay-kazakhstan.html (дата обращения: 31.03.2026)

5. UNCTAD. Global Value Chains and Development Report 2021. Geneva: United Nations, 2021. 220 p. URL: https://unctad.org/system/files/official-document/der2021_en.pdf (accessed: 31.03.2026)

6. United Nations. UN Comtrade Database: International Trade Statistics. 2025. URL: https://comtrade.un.org (accessed: 31.03.2026)

7. Krugman P., Obstfeld M., Melitz M. International Economics: Theory and Policy. 11th ed. Pearson, 2018. 800 p.

8. Feenstra R. Advanced International Trade: Theory and Evidence. Princeton University Press, 2016. 504 p.

9. Baldwin R. The Great Convergence: Information Technology and the New Globalization. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2016. 344 p.

10. OECD. Global Value Chains and Trade in Value Added. Paris: OECD Publishing, 2021. URL: https://www.oecd.org/trade/topics/global-value-chains-and-trade-in-value-added/ (accessed: 31.03.2026)

11. World Bank. World Development Report 2020: Trading for Development in the Age of Global Value Chains. Washington, DC: World Bank, 2020. 240 p. URL: https://www.worldbank.org/en/publication/wdr2020 (accessed: 31.03.2026)

12. Herfindahl O.C. Concentration in the Steel Industry. New York: Columbia University, 1950. 222 p.

13. Hirschman A.O. National Power and the Structure of Foreign Trade. University of California Press, 1945. 172 p.

14. U.S. Department of Justice. Horizontal Merger Guidelines. Washington, DC, 2010. URL: https://www.justice.gov/atr/horizontal-merger-guidelines-08192010 (accessed: 31.03.2026)

15. European Commission. Guidelines on Horizontal Mergers. Brussels, 2021. URL: https://eur-lex.europa.eu (accessed: 31.03.2026)

16. UNCTAD. Trade and Development Report 2023. Geneva: United Nations, 2023. 198 p. URL: https://unctad.org/publication/trade-and-development-report-2023 (accessed: 31.03.2026)

17. IMF. Direction of Trade Statistics Yearbook. Washington, DC, 2023. URL: https://data.imf.org/DOT (accessed: 31.03.2026)

18. Asian Development Bank. Asian Economic Integration Report 2022. Manila, 2022. 312 p. URL: https://www.adb.org/publications/asian-economic-integration-report-2022 (accessed: 31.03.2026)

19. World Trade Organization. World Trade Statistical Review 2023. Geneva, 2023. 170 p. URL: https:// www.wto.org/english/res_e/statis_e/wts2023_e/wts2023_e.pdf (accessed: 31.03.2026)

20. Салыкова А.А. Структурные изменения внешней торговли Казахстана // Экономика и статистика. – 2022. – № 3. – С. 45–52.

21. Жанбосынова А.К. Развитие логистических систем Казахстана // Вестник транспорта. – 2021. – №2. – С. 33–39.

22. OECD. Trade Policy and Economic Integration. Paris: OECD Publishing, 2022. URL: https://www.oecd.org/trade/ (accessed: 31.03.2026)

23. UNIDO. Industrial Development Report 2022. Vienna: UNIDO, 2022. 256 p. URL: https://www.unido.org/resources-publications-flagship-publications-industrial-development-report-series (accessed: 31.03.2026)