Университеттердің даму стратегиясын қалыптастырудың әдіснамалық негіздері: тиімділікті бағалаудың критерийлері, көрсеткіштері және механизмдері

Жаһандану және білім берудің цифрлық трансформациясы жағдайында университеттер өздерінің стратегиялық даму тұжырымдамаларын жаңартуды талап ететін күрделі сын-қатерлерге тап болуда. Білім беру нарығындағы бәсекелестіктің өсуі, академиялық мобильность пен халықаралық ынтымақтастықтың кеңеюі, цифрлық технологиялардың білім беру процестеріне енуі – мұның барлығы университеттердің стратегиялық менеджментін сапалы жаңа деңгейге көтеруді қажет етеді. Зерттеудің мақсаты – университеттердің даму стратегиясын қалыптастырудың әдіснамалық негіздерін айқындау және тиімділікті бағалаудың кешенді жүйесін жасақтау болып табылады. Жұмыстың негізгі бағыттары: ресурстық теория, мүдделі тараптар теориясы және «үштік спираль» тұжырымдамасы тұрғысынан стратегиялық жоспарлаудың теориялық негіздерін жүйелеу; QS, THE және ARWU халықаралық рейтингтік жүйелеріндегі критерийлерді салыстырмалы талдау; жоғары оқу орындарына арнайы тиімділік бағалаудың интегралды моделін жасақтау. Зерттеудің ғылыми маңыздылығы – стратегия тиімділігін бағалаудың кешенді моделін ұсыну, ол академиялық, ұйымдастырушылық, әлеуметтік және инновациялық өлшемдерді біріктіреді. Ұсынылатын интегралдық стратегиялық тиімділік индексі (ИСТИ) төрт өлшемді нормаланған көрсеткіштердің салмақталған орташасы ретінде есептеледі. Зерттеудің практикалық маңыздылығы: ұсынылған критерийлер мен көрсеткіштер жүйесі мемлекеттік университеттердің стратегиялық дамуын жоспарлауда тікелей қолданылуы мүмкін. Зерттеу нәтижелері жоғары білім берудегі стратегиялық менеджмент саласына маңызды үлес қосады. Практикалық нәтижелер: 12 қазақстандық университетте апробацияланған BSC моделі және үш деңгейлі мониторинг жүйесі.

1. Clark B.R. Creating Entrepreneurial Universities: Organizational Pathways of Transformation. Oxford: Pergamon Press, 1998. 163 p.

2. Mintzberg H. The Rise and Fall of Strategic Planning: Reconceiving Roles for Planning, Plans, Planners. New York: Free Press, 1994. 458 p.

3. Pettigrew A., Thomas H., Whittington R. (eds.) Handbook of Strategy and Management. London: SAGE Publications, 2002. 520 p.

4. Baldridge J.V., Deal T.E. The Dynamics of Organizational Change in Education. Berkeley: McCutchan Publishing, 1983. 388 p.

5. Ахметова Г.К., Нурланова Д.А. Стратегическое управление казахстанскими университетами: проблемы и перспективы трансформации // Вестник КазНУ. Серия экономическая. – 2020. – № 4 (134). – С. 45–58.

6. Байменова С.Б. Формирование системы стратегического менеджмента в высшей школе Казахстана: теория и практика. – Алматы: Қазақ университеті, 2021. – 198 с.

7. Barney J.B. Gaining and Sustaining Competitive Advantage. 4th ed. Upper Saddle River: Pearson Education, 2011. 512 p.

8. Freeman R.E. Strategic Management: A Stakeholder Approach. Cambridge: Cambridge University Press, 2010. 276 p.

9. Etzkowitz H., Leydesdorff L. The Triple Helix – University–Industry–Government Relations: A Laboratory for Knowledge-Based Economic Development // EASST Review. 1995. Vol. 14. P. 14–19.

10. Kaplan R.S., Norton D.P. The Balanced Scorecard: Translating Strategy into Action. Boston: Harvard Business School Press, 1996. 322 p.

11. Niven P.R. Balanced Scorecard: Step-by-Step for Government and Nonprofit Agencies. 2nd ed. Hoboken: John Wiley & Sons, 2008. 320 p.

12. Hamel G., Prahalad C.K. Competing for the Future. Boston: Harvard Business School Press, 1994. 357 p.

13. Teece D.J. Dynamic Capabilities and Strategic Management: Organizing for Innovation and Growth. Oxford: Oxford University Press, 2009. 299 p.

14. World University Rankings 2025. URL: https://www.timeshighereducation.com/world-university- rankings/2025/world-ranking

15. Liefner I. Funding, Resource Allocation, and Performance in Higher Education Systems // Higher Education. 2003. Vol. 46. No. 4. P. 469–489.

16. Marginson S. University Rankings and Social Science // European Journal of Education. 2014. Vol. 49. No. 1. P. 45–59.

17. Deming W.E. The New Economics for Industry, Government, Education. 2nd ed. Cambridge: MIT Press, 2000. 247 p.

18. Seitkali A.B., Zhumabekova G.K., Akhmetova G.K. Digital Transformation of University Strategic Management in Kazakhstan // Central Asian Journal of Education. 2022. Vol. 7. No. 2. P. 112–128.

19. OECD. Education at a Glance 2023: OECD Indicators. Paris: OECD Publishing, 2023. 514 p.

20. UNESCO. Benchmarking in Higher Education: Adapting Best Practices to Improve Quality. Paris: UNESCO Publishing, 2022. 88 p.

21. Porter M.E. Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior Performance. New York: Free Press, 1985. 557 p.

22. Сейткали А.Б. Управление конкурентоспособностью университета в условиях цифровизации // Экономика: стратегия и практика. – 2021. – № 3(16). – С. 87–99.

23. Saaty T.L. Decision Making with the Analytic Hierarchy Process // International Journal of Services Sciences. 2008. Vol. 1. No. 1. P. 83–98.

24. Moed H.F. Citation Analysis in Research Evaluation. Dordrecht: Springer, 2005. 346 p.

25. Shattock M. Managing Successful Universities. 2nd ed. Maidenhead: McGraw-Hill Education, 2010. 256 p.