Орталық Азия елдерінің индустриялық және аграрлық әлеуеті ұлттық экономикалардың бәсекеге қабілеттілігінің негізі ретінде

Мақала Орталық Азия елдерінің индустриялық және аграрлық әлеуетін бағалауға арналған, бұл әлеует аймақтың шикізаттық конъюнктураға тәуелділігі мен әлемдік экономикалық орталықтардан көлік-географиялық оқшаулануы жағдайында ұлттық экономикалардың бәсекеге қабілеттілігін арттырудың негізі ретінде қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – аймақтың бес елінің индустриялық-аграрлық әлеуетіне кешенді салыстырмалы талдау жүргізу негізінде толық өндірістік циклді қамтамасыз ететін интеграцияланған құрылымдар қалыптастырудың басым бағыттарын ғылыми тұрғыдан негіздеу. Талдау екі топ өлшемшартқа – құрылымдық алғышарттарға (табиғи ресурстар, инфрақұрылым, еңбек ресурстары) және сандық-экономикалық көрсеткіштерге (ЖІӨ, индустриализация деңгейі, экспорт, экономика құрылымы) – негізделген, зерттеу аймақтық көшбасшы Қазақстан айналасында құрылған. Жұмыстың ғылыми және практикалық маңыздылығы – халықаралық әдебиетте постсоветтік кеңістікке қатысты жеткіліксіз зерттелген аймақтық интеграция тақырыбы бойынша жинақталған білімдерді жүйелеуде, сондай-ақ интеграцияланған құрылымдар қалыптастыру үшін перспективалы басым салаларды (энергетика, химия өнеркәсібі, агроөнеркәсіптік кешен) және нақты тауарлық тізбектерді (мақта, дәнді дақылдар, жеміс-көкөніс және сүт өнімдері және т.б.) анықтауда жатыр. Зерттеудің құндылығы верификацияланған ресми деректерге негізделген кросс-елдік салыстыруда, талдау шектеулерін (статистиканың толық еместігі, ұлттық әдіснамалардың айырмашылығы, тұжырымдардың сипаттамалық-салыстырмалы сипаты) ашық көрсетуде жатыр. Нәтижелердің практикалық маңыздылығы – оларды салалық министрліктерге ұсынымдар әзірлеуде, сондай-ақ институционалдық және инвестициялық бағыттағы келесі зерттеулердің негізі ретінде пайдалану мүмкіндігінде.

1. Koh S.G.M., Kwok A.O.J. Regional integration in Central Asia: Rediscovering the Silk Road. Tourism Management Perspectives. 2017, vol. 22, pp. 64–66. URL: https://doi.org/10.1016/j.tmp.2017.01.002

2. China-Central Asia collaboration a necessity. China Daily. 16.06.2025. URL: https://www.chinadaily.com.cn/a/202506/16/WS684f4eeaa310a04af22c65ae.html (accessed: 19.03.2026)

3. Central Asia’s GDP Surpasses $500 Billion Amid Strong Regional Growth. Caspian Post. 17.03.2026. URL: https://caspianpost.com/central-asia/central-asia-s-gdp-surpasses-500-billion-amid-strong-regionalgrowth (accessed: 19.03.2026)

4. GDP (current US$) – Uzbekistan, Kazakhstan, Kyrgyz Republic, Turkmenistan, Tajikistan, Japan Data. World Bank Group. URL: https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?end=2023 (accessed: 21.03.2026)

5. Trade Map – Trade statistics for international business development. International Trade Centre (ITC). URL: https://www.trademap.org/Index.aspx (accessed: 21.03.2026)

6. World Bank. World Development Indicators: Agriculture, forestry, and fishing, value added (% of GDP). Industry (including construction), value added (% of GDP). Services, value added (% of GDP). URL: https://data.worldbank.org/indicator/NV.AGR.TOTL.ZS (accessed: 21.03.2026)

7. Laldjebaev М., Isaev R., Saukhimov A. Renewable energy in Central Asia: an overview of potentials, deployment, outlook and barriers. Energy Reports. 2021, vol. 7, pp. 3125–3136. URL: https://doi.org/10.1016/j.egyr.2021.05.014

8. Экономика Центральной Азии: новый взгляд. Евразийский Банк Развития. 2022. URL: https://eabr.org/analytics/special-reports/ekonomika-tsentralnoy-azii-novyy-vzglyad/ (дата обращения: 21.03.2026)

9. Дробны Н. Токаев назвал серьезное преимущество стран Центральной Азии. 2023. URL: https://www.zakon.kz/ekonomika-biznes/6406834-tokaev-nazval-sereznoe-preimushchestvo-stran-tsentralnoy-azii. html (дата обращения: 19.03.2026)

10. Uzbekistan Ranks Among World’s Top 10 Gold Producers with 129 Tons Mined in 2024. UzDaily. com. 15.09.2025. URL: https://www.uzdaily.uz/en/uzbekistan-ranks-among-worlds-top-10-gold-producerswith-129-tons-mined-in-2024/ (accessed: 19.03.2026)

11. Uzbekistan Cotton Area, Yield and Production. United States Department of Agriculture, Foreign Agricultural Service (IPAD). URL: https://ipad.fas.usda.gov/countrysummary/Default.aspx?id=UZ&crop=Cotton (accessed: 19.03.2026)

12. Kazakhstan Oil Reserves, Production and Consumption Statistics. Worldometers.info. URL: https://www.worldometers.info/oil/kazakhstan-oil/ (accessed: 29.03.2026)

13. Turkmenistan natural gas production: data and insights. Offshore Technology. URL: https://www.offshore-technology.com/data-insights/turkmenistan-natural-gas-production/ (accessed: 30.05.2026)

14. Горнометаллургическая отрасль Республики Казахстан. Отчет АО «Казахстанская фондовая биржа», 2019. URL: https://kase.kz/files/presentations/ru/KASE_mining_2019.PDF (дата обращения: 19.03.2026)

15. Более 437,1 млн тонн грузов перевезено железнодорожным транспортом в 2024 году. Rail-news. kz. URL: https://rail-news.kz/ru/news/19717-bolee-4371-mln-tonn-gruzov-perevezeno-zeleznodoroznymtransportom-v-2024-godu.html (дата обращения: 29.05.2026)

16. Объем грузоперевозок через Казахстан вырос на 7,1%, 12.06.2025. URL: https://www.inform.kz/ru/obem-gruzoperevozok-cherez-kazahstan-viros-na-71-6d86b4 (дата обращения: 09.03.2026)

17. Батищева Т. Почему увеличение перевозок не сказывается на росте страхования грузов. 2022. URL: https://forbes.kz/finances/insurance/mimo_rta_1664850904/ (өтініш берілген күн: 19.03.2026)

18. Казахстан оказался в лидерах по самообеспеченности едой среди стран Евразийского региона. ИС Параграф. 2025. URL: https://prg.kz/document/?doc_id=32354388&pos=29;250 (дата обращения: 19.03.2026)

19. Исследование ЕАБР: Евразийский регион может «прокормить» 600 млн человек. URL: https://eabr.org/press/releases/issledovanie-eabr-evraziyskiy-region-mozhet-prokormit-600-mln-chelovek/. (дата обращения: 19.03.2026)

20. Вонг П., Асаубаева Д., Анастасиаду А., Чэнг Цзяюэ. Устойчивая трансформация сельского хозяйства в северной и Центральной Азии// Рабочий документ Субрегионального отделения для Северной и Центральной Азии. – 2023. – 51 с.

21. Gross value added at basic prices (GVA) (current US$) – Kazakhstan, Kyrgyz Republic, Tajikistan, Turkmenistan, Uzbekistan. URL: https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.FCST.CD?end=2022&locations=KZ-KG-TJ-TM-UZ&start=1995&view=chart (accessed: 19.03.2026)

22. В Туркменистане зафиксирован значимый рост сельхозпроизводства. Новости Центральной Азии. URL: https://centralasia.news/21300-v-turkmenistane-zafiksirovan-znachimyj-rost-selhozproizvodstva. html (дата обращения: 19.03.2026)

23. Insights on the Business Climate in Kazakhstan. OECD Publishing, Paris, 2023, 95 p. DOI: https://doi.org/10.1787/bd780306-en

24. Продовольственная безопасность и раскрытие агропромышленного потенциала Евразийского региона: Доклады и рабочие документы. URL: https://eabr.org/upload/iblock/8b7/EDB_2023_Report-1_Food-Security_rus.pdf (дата обращения: 25.03.2026)

25. Сельское хозяйство в Центральной Азии: как реализовать потенциал? Интервью с Ирной Хофман (часть 1) – Central Asia Analytical Network. URL: https://stanradar.com/news/full/31425-selskoehozjajstvo-v-tsentralnoj-azii-kak-realizovat-potentsial-chast-ii.html (дата обращения: 19.03.2026)

26. Валовый выпуск продукции (услуг) сельского, лесного и рыбного хозяйства в Республике Казахстан (2023 г.). Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан, 05.07.2024. URL: https://stat.gov.kz/ru/industries/business-statistics/statforrest-village-hunt-fish/publications/158420/ (дата обращения: 28.03.2026)

27. Итоги сбора урожая сельскохозяйственных культур в 2024 году. Национальный статистический комитет Кыргызской Республики. URL: https://stat.gov.kg/ru/news/itogi-sbora-urozhayaselskohozyajstvennyh-kultur-v-2024-godu/ (дата обращения: 28.03.2026)

28. Рост ВВП Туркменистана за 2023 год составил 6,3 процента. Turkmenistan.gov.tm. URL: https://turkmenistan.gov.tm/ru/post/80257/rost-vvp-turkmenistana-za-2023-god-sostavil-63-procenta (дата обращения: 28.03.2026)

29. ВВП Туркменистана вырос на 6,3% за десять месяцев 2024 года. Turkmenportal.com. URL: https://turkmenportal.com/ru/news/84544-vvp-turkmenistana-vyros-na-63-za-desyat-mesyacev-2024-goda (дата обращения: 28.03.2026)

30. ВВП Узбекистана за 2024 год достиг 1,45 квадриллиона сумов. Gazeta.uz, 07.02.2025. URL: https://www.gazeta.uz/ru/2025/02/07/gdp-uzbekistan-2024/ (дата обращения: 28.03.2026)